در بخش اول و بخش دوم این مجموعه، مردی را دنبال کردیم که حمله‌های پانیکش به یک الگوی قدیمی وابستگی گره خورده بود. وسط جلسه آدامسش را مثل «عصا» به کار برد، و وقتی درمانگر همین عصا را زیر سؤال برد، برای اولین بار خشمش را مستقیم تجربه کرد. همان لحظه آدامس را کنار گذاشت.
ویلیام مویرهد در بخش سوم و آخر مقاله‌اش (۱۹۹۶) سراغ ادامه‌ی همان جلسه می‌رود: رابطه‌ی بیمار با پدرش، بیماری طولانی پدر و مرگ او. موضوع اصلی این بخش چیزی است که دوانلو آن را تبدیل سوگ بیمارگون به سوگ حاد می‌نامد. این نوشته مرور و شرح آن مقاله است، نه ترجمه‌اش.
چرا درمانگر سوگ را اول جلسه کنار گذاشت؟
بیمار همان اوایل جلسه گفته بود پدرش مرده است. درمانگر این را شنید، اما عمداً از کنارش گذشت. مویرهد توضیح می‌دهد چرا: اگر سوگ قدیمی پدر پیش از آن‌که احساس‌های منفی بیمار باز شوند فعال می‌شد، ناخودآگاه بیمار «طوفانی» می‌شد. به تعبیر او، سوگ مثل ابر جلوی دسترسی به خشم را می‌گرفت.
و برای بیمار مبتلا به پانیک، تجربه‌ی همین احساس منفی در رابطه با درمانگر ضروری است تا علائم کم شوند. فعال شدن زودهنگام سوگ نه‌تنها این تسکین را نمی‌آورد، بلکه می‌توانست علائم را بدتر کند. حالا که خشم در بخش دوم تجربه شده بود و اتحاد درمانی ناخودآگاه دست بالا را داشت، وقتش رسیده بود.
دوانلو در کتاب «گشودن ناخودآگاه» (۱۹۹۰) می‌گوید وقتی سوگ بیمارگون طوری به سوگ حاد تبدیل شود که انگار مرگ همین دیروز اتفاق افتاده، این نشانه‌ی گشایش نهایی در تکنیک گشایش نسبی است.
مرور تکه‌تکه‌ی روزهای آخر
تکنیک دوانلو برای کار با سوگ حل‌نشده، مرور تکه‌به‌تکه بخش آخر زندگی با فرد ازدست‌رفته است. درمانگر از خاطره‌ی مشخصی شروع کرد: پدر وقتی بیمار ۱۲ ساله بود سکته کرد و سال‌ها بیمار بود. درمانگر پرسید یادت هست اولین بار که به بیمارستان رفتی؟
بیمار اول جزئیاتی ظاهراً بی‌اهمیت گفت: روز ابری و گرفته‌ای در بهار بود، با اتوبوس رفت و برگشت، و ترسیده بود. مویرهد می‌گوید این جزئیات حاشیه‌روی نیست. بیمار دارد صحنه را «قاب می‌گیرد» و همین قاب کمکش می‌کند به احساس آن روز نزدیک شود. خاطره‌ای که اول مبهم بود، کم‌کم روشن شد.
بعد بیمار گفت پدر حالش بد به نظر نمی‌رسید و او «زیاد نماند». درمانگر بلافاصله پرسید: چرا؟ و بیمار گفت نمی‌دانست چه بگوید. غمگین بود، اما گریه نکرد. پدرش را هم بغل نکرد.
«نمی‌توانستم بغلش کنم»
درمانگر توجه بیمار را به همین حالا برگرداند: الان که تصویر پدرت را داری، چه حسی داری؟ بیمار گفت ناراحتش می‌کند، بغض دارد، اما گریه «راحت نمی‌آید». درمانگر گفت به نظرم بغض کرده‌ای، و بلافاصله اضافه کرد: «مگر اینکه اشتباه کنم.» مویرهد می‌گوید این جمله‌ی کوچک برای پیشگیری از لجبازی بود.
بعد بیمار برای دومین بار گفت: «نمی‌توانستم بغلش کنم.» مویرهد این تکرار را پیام اتحاد درمانی ناخودآگاه می‌داند؛ بخشی از بیمار که می‌خواهد خوب شود و درمانگر را به سمت دردناک‌ترین جای ماجرا راهنمایی می‌کند. درمانگر از همین‌جا روی اشتیاق به نزدیکی با پدر تمرکز کرد. بیمار گفت پدرش را دوست داشت و می‌داند پدر هم او را دوست داشت، اما هیچ‌کدام نمی‌توانستند نشانش بدهند. کنار هم معذب بودند.
به گفته‌ی مویرهد، این‌جا فقط سوگِ از دست دادن پدر نیست. سوگِ پدری هم هست که بیمار همیشه آرزویش را داشت و هیچ‌وقت نداشت، و با مرگ پدر این فقدان همیشگی شد.
اگر سال‌ها از مرگ عزیزی گذشته و هنوز نتوانسته‌اید برایش گریه کنید، یا حس می‌کنید غمی قدیمی به شکل اضطراب یا پانیک برمی‌گردد، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم که درمان از کجا شروع شود.
«هر چیز دردناک، فرار»
درمانگر ملاقات‌های بعدی را هم یکی‌یکی پرسید. بیمار گفت بعد از عمل جراحی پدر فقط دو بار، آن هم با مادرش، به بیمارستان رفت و باز زیاد نماند. پدر وقتی بیمار ۱۵ ساله بود بدتر شد. بیمار خاطره‌ای تعریف کرد: پدرش گریه می‌کرد، می‌گفت همه‌چیز دور سرش می‌چرخد، تعادلش را از دست داده بود و نمی‌خواست بمیرد. خانواده مجبور بودند تقریباً بغلش کنند و تا حمام ببرند. بعدها، بیکار و افسرده، می‌گفت دیگر نمی‌تواند خرج خانواده را دربیاورد.
درمانگر روی دو کلمه دست گذاشت: «از دست دادن تعادل» و «سرگیجه». این‌ها دقیقاً همان چیزهایی بودند که بیمار در حمله‌های پانیکش تجربه می‌کرد. مویرهد این را همانندسازی بیمارگون با علائم پدر می‌داند. حتی وابستگی هم تکرار شده بود: پدر به پسرش وابسته شده بود، و حالا پسر به همسر و همکارانش.
بیمار خودش گفت در آن سال‌ها افسرده بود و از پدرش فرار می‌کرد؛ همیشه بیرون از خانه بود. درمانگر گفت: «همان روشی که همیشه به کار می‌بری؛ هر چیز دردناک، فرار.» و اضافه کرد که خود همین فرار نشان می‌دهد چقدر به این مرد احساس داشته‌ای.
شب کریسمس، و پدری که تنها بود
به لحظه‌ی خبر مرگ رسیدند. بیمار تعریف کرد که آن موقع هنوز ازدواج نکرده بود و شب کریسمس را با خانواده‌ی نامزدش گذراند. هدیه‌ها را باز کردند. پدرش در بیمارستان بود، در کما، و هیچ‌کس پیشش نبود.
این‌جا مویرهد نکته‌ای می‌گوید که تکنیک دوانلو را از خیلی رویکردهای دیگر جدا می‌کند. خیلی از درمانگران در چنین لحظه‌ای موضعی حمایتی و همدلانه می‌گیرند و می‌گویند طبیعی بود؛ پدرت در کما بود و حضورت را حس نمی‌کرد. اما به گفته‌ی مویرهد، احساس گناه در ناخودآگاه این‌طور کار نمی‌کند. او از جمله‌ی معروف دوانلو یاد می‌کند که در ناخودآگاهِ بیماری‌زا، بی‌گناهی وجود ندارد. همدلیِ زودهنگام در این لحظه، الگوی همیشگی فرار از احساس دردناک را تقویت می‌کرد.
پس درمانگر همین تضاد را روشن کرد: پدرت در آن وضع تلخ، تنها در بیمارستان، و تو داشتی هدیه‌ها را باز می‌کردی. بیمار گفت حس می‌کرد باید برود، اما نمی‌خواست برود.
مویرهد تأکید می‌کند که این فشار سنگین فقط وقتی ممکن است که رابطه‌ی درمانی قوی شده باشد و احساس‌ها در رابطه با درمانگر بالا رفته باشند. در غیر این صورت، بیمار ممکن است آن را اتهام برداشت کند و حتی حالش بدتر شود. این هشداری است که هیچ درمانگری نباید نادیده بگیرد.
دهان باز، چشم‌های باز
وسط تعریف تماس تلفنی ساعت چهار صبح، بیمار ناگهان به خاطره‌ی دیگری پرید: یک هفته قبل، آخرین باری که پدر را زنده دیده بود. پدر در چادر اکسیژن بود و بیمار حتی به تخت نزدیک نشد؛ دم در ایستاد و نگاه کرد. مویرهد این پرش را هم کار اتحاد درمانی ناخودآگاه می‌داند که خاطره‌ی پرباری را درست سر وقت جلو می‌آورد.
بعد به خود مرگ رسیدند. وقتی رسیده بودند، پدر مرده بود؛ دهانش باز بود و چشم‌هایش باز. درمانگر با دقت از جزئیات پرسید: رنگ پوست، دست‌ها، و واکنش خود بیمار. بیمار گفت می‌خواست گریه کند، اما نه جلوی برادر و زن‌برادرش. زن‌برادرش چشم‌ها و دهان پدر را بست. خود بیمار به پدرش دست نزد. رفت ته راهرو، از پنجره بیرون را نگاه کرد و آن‌جا گریه کرد.
درمانگر پرسید: الان چه حسی داری؟ و بیمار گفت: «الان دلم می‌خواهد گریه کنم.»
«حضور شما مانعم می‌شود»
بیمار هنوز با احساسش می‌جنگید. خودش گفت: «دارم ازش فرار می‌کنم.» و بعد جمله‌ای که مویرهد روی آن مکث می‌کند: اگر تنها بود، احتمالاً گریه می‌کرد؛ حضور درمانگر مانعش می‌شد، همان‌طور که حضور برادرش در بیمارستان مانعش شده بود.
این‌جا گذشته و حال در یک جمله به هم رسیدند. درمانگر گفت پس باز هم بین خودت و من دیوار می‌گذاری، و پرسید اگر حضور من مانع است، با آن چه کنیم؟ چند دقیقه سکوت شد. درمانگر بعد دو پرسش ساده پرسید: هنوز گاهی به او فکر می‌کنی؟ و: کجا دفن شده؟
بیمار شروع کرد به گریه، با هق‌هق بلند، و چند دقیقه گریه کرد. مویرهد این را لحظه‌ای می‌داند که سوگ بیمارگون، که سال‌ها زیر خاک مانده بود، به سوگ حاد تبدیل شد. این مرحله‌ی سوم و نهایی گشایش نسبی بود.
بعد از گریه: پیوند علائم با پدر
در مرحله‌ی تحلیل و جمع‌بندی، درمانگر پیوند را روشن گفت: سرگیجه، از دست دادن تعادل و حس فروریختن، با همه‌ی احساس‌هایی گره خورده‌اند که سال‌ها درباره‌ی پدرت دفن کرده‌ای. بیمار اول مقاومت کرد. گفت لازم نیست کسی به او بگوید فرار کرده، خودش می‌داند. و پرسید: «یعنی محبت من به پدرم را زیر سؤال می‌برید؟»
درمانگر گفت نه، محبتش را زیر سؤال نمی‌برد. می‌گفت احساس‌های زیادی روی هم انباشته و دفن شده‌اند، و اگر بتوانند با هم آن‌ها را ببینند، بیمار می‌تواند با خودش در رابطه با پدرش به آرامش برسد. تصمیم را هم به خود بیمار سپرد: آیا می‌خواهی این کار را بکنی؟ بیمار گفت: «برای همین این‌جا هستم.»
چون این بیمار قرار بود مدتی در فهرست انتظار بماند، جلسه با قرار پیگیری تمام شد تا اثر جلسه‌ی ارزیابی روی حمله‌های پانیک سنجیده شود.
این بخش چه چیزی به ما یاد می‌دهد؟
- سوگی که گریه نشده، تمام نشده است. سال‌ها گذشته بود، اما این مرد هیچ‌وقت برای پدرش سوگواری نکرده بود. سوگ ناتمام می‌تواند به شکل اضطراب، افسردگی یا علائم جسمی برگردد.
- بدن گاهی چیزی را تکرار می‌کند که ذهن یادش نمی‌آورد. علائم پانیک این مرد، سرگیجه و از دست دادن تعادل، همان علائم پدرش در سال‌های بیماری بود.
- فرار از درد، درد را پاک نمی‌کند. الگوی «هر چیز دردناک، فرار» در نوجوانی به او کمک کرد دوام بیاورد، اما بعدها به زندگی‌اش آسیب زد.
- ترتیب کار مهم است. اگر سوگ پیش از خشم باز شده بود، به گفته‌ی مویرهد ممکن بود علائم بدتر شوند. درمان عمیق فقط باز کردن احساس‌ها نیست؛ بلکه باز کردن آن‌ها به ترتیب درست است.
در رویکرد D-ISTDP هم بارها می‌بینیم که پشت اضطراب یا پانیک، سوگی هست که هیچ‌وقت فرصت تجربه شدن پیدا نکرده است. کار ما این نیست که مراجع را به گریه وادار کنیم؛ این است که با هم ببینیم چه چیزی نمی‌گذارد آن احساس به سطح برسد. برای آشنایی بیشتر، نوشته‌های سوگ حل‌نشده چیست؟ و درمان سوگ را بخوانید. نمونه‌ی دیگری از سوگی که پشت پانیک پنهان بود را هم در پانیک و تنفس تند (۴) می‌بینید. و اگر کنجکاوید احساس گناهِ ناخودآگاه از کجا می‌آید، خوانش «عامل ناخودآگاه» در فراروان‌شناسی دوانلو را ببینید.
مجموعه‌ی بعدی این کتابخانه سراغ بیمار دیگری با پانیک می‌رود؛ این بار همراه با روده‌ی تحریک‌پذیر و دردهای جسمی بی‌علت: از چاله به چاه، تا آزادی (۱).
منبع
Muirhead, W. (1996). The management of panic disorder in Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy. Part III: Partial unlocking of the unconscious and the conversion of a pathological mourning into an acute-grief reaction. International Journal of Short-Term Psychotherapy, 11, 201–223.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. نقل‌قول‌های کوتاه برای آموزش آمده‌اند و حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
