در بخش اول با مردی ۲۹ ساله آشنا شدیم که حمله‌های پانیکش به یک الگوی قدیمی گره خورده بود: هر وقت کسی که به او تکیه داشت، رئیس، همسر یا مادر، در دسترس نبود، اضطراب شروع می‌شد. بخش اول در لحظه‌ای تمام شد که او وسط جلسه یک آدامس از جیبش درآورد و شروع به جویدن کرد.
ویلیام مویرهد در بخش دوم مقاله‌اش (۱۹۹۶) ادامه‌ی همان جلسه را تحلیل می‌کند: درمانگر با همین آدامس چه کرد، و چطور بیمار سرانجام خودش واژه‌ای را به زبان آورد که کلید ماجرا بود: «عصا». این نوشته مرور و شرح آن مقاله است، نه ترجمه‌اش.
چرا درمانگر زودتر سراغ «وابستگی» نرفت؟
یکی از درس‌های مهم این بخش، درباره‌ی صبر است. درمانگر در تمام نیمه‌ی اول جلسه، با اینکه نشانه‌های وابستگی را یکی‌یکی می‌شنید، حتی یک بار واژه‌ی «وابستگی» یا «عصا» را به کار نبرد. فقط گوش داد، نمونه‌ها را جمع کرد و منتظر ماند.
مویرهد توضیح می‌دهد چرا. اگر درمانگر الگوی وابستگی را در زندگی بیرون از جلسه زیر سؤال می‌برد، پیش از آن‌که این الگو در خود اتاق درمان دیده شود، احتمالاً بیمار بسته می‌شد: لجبازی، انکار، منفعل شدن یا پس کشیدن. کاوش متوقف می‌شد و اطلاعات ارزشمند از دست می‌رفت. به گفته‌ی او، چالش زودهنگام حتی ممکن است رابطه‌ی درمانی را خراب کند.
پس درمانگر صبر کرد تا الگو در رابطه با خودش ظاهر شود. آدامس همان لحظه بود.
«الان این‌جا چه حسی دارید؟»
درمانگر پرسید: الان که درباره‌ی این چیزها حرف می‌زنید، این‌جا چه احساسی دارید؟ و اشاره کرد که چند لحظه پیش، ناگهان انگار لازم شد آدامس بجوید.
بیمار اول توضیح منطقی داد: از صبح زود منتظر بوده، قهوه نخورده و تشنه است. بعد آرام گفت «نمی‌دانم». اما وقتی درمانگر پرسید آیا تا حالا دیده که وقتی مضطرب می‌شود آدامس می‌جود، پذیرفت: سر کار هم وقتی عصبی است آدامس می‌جود.
مویرهد روی یک واژه‌ی کوچک تأکید می‌کند: «این‌جا». درمانگر با این واژه مستقیم به رابطه‌ی خودش با بیمار اشاره می‌کند. اگر کلی‌تر حرف می‌زد، مثلاً «وقتی درباره‌ی گذشته حرف می‌زنید»، بی‌آن‌که بخواهد خودش دچار یک دفاع شده بود و اثر مداخله کم می‌شد.
اگر برای کنار آمدن با اضطراب همیشه به چیزی یا کسی تکیه می‌کنید و این تکیه‌گاه زندگی‌تان را محدود کرده، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم که درمان از کجا شروع شود.
دفاع‌های کوچک، یکی پس از دیگری
جلسه از این‌جا وارد مرحله‌ی فشار و چالش شد. بیمار گفت عصبانی است، اما هر بار که درمانگر پرسید این عصبانیت چطور تجربه می‌شود، به یکی از دفاع‌های کوچک پناه می‌برد: مبهم می‌شد، می‌گفت «نمی‌دانم»، یا برمی‌گشت به اینکه «فقط مضطربم».
درمانگر هر بار با آرامش همین دفاع‌ها را نشان داد و دوباره به آدامس برگشت. مویرهد می‌گوید در مداخله‌های درمانگر یک «صرفه‌جویی» دیده می‌شود: جمله‌های کوتاه، دقیق و متمرکز، که باعث می‌شوند احساس‌ها سریع‌تر بالا بیایند. تا اینکه بیمار گفت: «هنوز دارید درباره‌ی جویدن آدامس از من سؤال می‌کنید.» به گفته‌ی مویرهد، این جمله نشانه‌ی آن بود که وابستگی حالا کاملاً به مقاومت در رابطه با درمانگر تبدیل شده است.
رویارویی مستقیم: از قرص تا عصا
درمانگر حالا سراغ رویارویی مستقیم رفت. او یادآوری کرد که بیمار آمده تا با کمک هم به ریشه‌ی مشکلش برسند، اما هم‌زمان هر بار که مضطرب می‌شود، اولین چیزی که به ذهنش می‌رسد قرص آرام‌بخش است.
نکته‌ی ظریف این‌جاست: درمانگر صریح گفت که مقدار دارو را زیر سؤال نمی‌برد؛ بیمار خیلی کم مصرف می‌کرد. موضوع، فکر پناه بردن به آن بود. مویرهد توضیح می‌دهد که این جمله برای پیشگیری از لجبازی بود. اگر بیمار حس می‌کرد درمانگر به داروی او حمله کرده، روند جلسه به هم می‌ریخت.
و این‌جا بیمار خودش گفت: «آره، یک جور عصاست.»
مویرهد این لحظه را کار اتحاد درمانی ناهشیار می‌داند: بخشی از بیمار که می‌خواهد خوب شود، واژه‌ای را پیشنهاد کرد که دفاع را در تنگنا گذاشت. درمانگر هم همان واژه را برداشت: «پس هر وقت مضطرب می‌شوید، دنبال یک عصا می‌گردید.»
«بگذار آدامسم را بجوم!»
پاسخ بیمار تند و پرحرارت بود. با عصبانیت گفت که خودش می‌داند این قرص‌ها عصاست، اما اگر پایت شکسته باشد، عصا کمکت می‌کند به مقصد برسی؛ او از چیزی فرار نمی‌کند و بازی هم درنمی‌آورد. اگر برای حرف زدن درباره‌ی پنج‌سالگی‌اش عصبی است، بگذارید آدامسش را بجود تا بتواند حرف بزند.
درمانگر پرسید: الان چه حسی دارید؟ و بیمار گفت: «عصبانی‌ام!»
مویرهد این را تجربه‌ی احساس‌های پیچیده‌ی انتقالی می‌نامد. در یک لایه، بیمار از وابستگی به عصایش بیزار است. در لایه‌ی دیگر، با تمام قوا از حقش برای داشتن همان عصا دفاع می‌کند و از درمانگری که مدام آن را نشانه می‌گیرد، عصبانی است. درست بعد از همین لحظه، بیمار آدامس را از دهانش درآورد.
چرا «گشایش نسبی»؟
این‌جا یک نکته‌ی عملی مهم در مقاله هست. این بیمار قرار بود بعد از جلسه‌ی ارزیابی چند ماه در فهرست انتظار بماند. برای همین، پروتکل پژوهش به جای گشایش عمده، گشایش نسبی را تعیین کرده بود. یعنی درمانگر عمداً به لایه‌های عمیق‌تر ناخودآگاه نزدیک نشد، چون بیمار بلافاصله وارد درمان نمی‌شد.
مویرهد این تکنیک را برای درمانگران مطب خصوصی یا کلینیک‌هایی که فهرست انتظار دارند، بسیار کاربردی می‌داند. به جای گشایش عمده، درمانگر بعد از تجربه‌ی خشم، به بیمار کمک کرد آن‌چه را رخ داد بفهمد. پرسید وقتی بیرون از جلسه از کسی عصبانی می‌شود چه می‌کند، و بیمار گفت معمولاً با حرف «می‌تازد».
درباره‌ی درجه‌های مختلف گشایش، از نسبی تا گسترده، خوانش مقاله‌ی دوانلو درباره‌ی گشایش عمده‌ی گسترده (۲۰۰۱) را ببینید.
مادربزرگ و عصای انسانی
بعد از گشایش، جلسه دوباره به گذشته رفت. بیمار گفت سوگلی مادربزرگش بوده. درمانگر یک پرسش ساده اما دقیق مطرح کرد: آیا مادربزرگ به خاطر خود او توجه می‌کرد، یا به خاطر بیماری‌اش؟ بیمار اول مبهم و دودل شد، گفت یادش نمی‌آید، و درمانگر همین ابهام را آرام نشانش داد. سرانجام بیمار پذیرفت: بخش زیادی از توجهی که می‌گرفت، به خاطر بیمار بودنش بود.
مویرهد پشت این گفت‌وگو یک پرسش عمیق‌تر می‌بیند: آیا این مرد آدم‌های نزدیکش را هم مثل عصا به کار برده است؟ آیا یاد گرفته برای گرفتن نزدیکی و توجه، باید «بیمار» و «ناتوان» باشد؟ اگر این‌طور باشد، رابطه‌هایش هیچ‌وقت رابطه‌ی دو آدم برابر نبوده‌اند. درمانگر همچنین به رقابت کودکی او با برادرانش بر سر توجه مادر اشاره کرد؛ مثلثی که به گفته‌ی مویرهد، در رابطه‌ی امروز او با همسر و دخترش هم اثر دارد.
بخش دوم با تحلیل انتقال و جمع‌بندی تمام می‌شود و جلسه به زندگی بیمار با پدرش می‌رسد؛ پدری که با سکته‌ی مغزی مرده بود و موضوع بخش سوم است. دوانلو خودش هم بخش‌هایی از همین جلسه را در مقاله‌اش درباره‌ی رویارویی مستقیم با مقاومت آورده است.
این بخش چه چیزی به ما یاد می‌دهد؟
- عصا همیشه دارو نیست. آدامس، قرص، همسر، همکار یا حتی نزدیک بودن به در خروجی می‌تواند همان نقش را داشته باشد: چیزی که نمی‌گذارد آدم با احساسش تنها بماند.
- عصا کمک می‌کند، اما هزینه هم دارد. بیمار درست می‌گفت که عصا کمکش می‌کند حرف بزند. اما همین عصا باعث شده بود آرایشگاه، سفر، ارتقای شغلی و مهمانی را از دست بدهد.
- پشت اضطراب، گاهی خشم است. این مرد مدام می‌گفت «فقط مضطربم». وقتی عصایش زیر سؤال رفت، معلوم شد زیر اضطراب، عصبانیتی هست که خودش هم از آن خبر نداشت.
- توجه به خاطر بیماری، الگو می‌سازد. کودکی که فقط وقتی بیمار است نزدیکی می‌گیرد، ممکن است در بزرگسالی هم ناخواسته از ناتوانی برای نزدیک شدن استفاده کند.
در رویکرد D-ISTDP هم با دارو یا تکیه‌گاه‌های مراجع مخالفت نمی‌کنیم. هر تصمیمی درباره‌ی دارو با پزشک خود مراجع است و نباید خودسرانه قطع شود. کار ما این است که با هم ببینیم اضطراب کِی بالا می‌رود و چه احساسی زیر آن پنهان است، تا نیاز به عصا کم‌کم خودش کم شود. اگر با حمله‌های پانیک درگیرید، نوشته‌ی حمله پانیک چیست؟ را هم بخوانید.
منبع
Muirhead, W. (1996). The management of panic disorder in Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy. Part II: Phase of partial breakthrough into the unconscious. International Journal of Short-Term Psychotherapy, 11, 77–97.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. نقل‌قول‌های کوتاه برای آموزش آمده‌اند و حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
