بعضی آدم‌ها وقتی اضطراب بالا می‌رود، «غیب» می‌شوند. نگاهشان خیره می‌ماند، صداها دور می‌شوند، حس می‌کنند از گوشه‌ی سقف به خودشان نگاه می‌کنند، یا انگار چند سانت پشت بدن خودشان نشسته‌اند. بعد از چند ثانیه برمی‌گردند و گاهی حتی نمی‌دانند چه اتفاقی افتاد. به این تجربه گسستگی یا دیسوسیشن می‌گویند.
جان فردریکسون، روان‌درمانگر آمریکایی و از چهره‌های شناخته‌شده‌ی ISTDP، در مقاله‌ای با عنوان «مردی که از کما بیدار شد» درمان بیماری را شرح می‌دهد که سال‌ها با همین تجربه زندگی کرده بود و هیچ‌کس آن را ندیده بود. این نوشته شرح و خوانش آن مقاله است، نه ترجمه‌اش.
کیس این نوشته از مقاله‌ی منتشرشده‌ی فردریکسون آمده است و ربطی به مراجعان من ندارد.
«مشکل تمرکز» که مشکل تمرکز نبود
بیمار مردی میان‌سال بود که به‌خاطر «مشکل توجه» آمده بود: دانشگاه را نیمه‌کاره گذاشته بود، کارهایش عقب می‌افتاد و نمی‌توانست تمرکز کند. برایش تشخیص اختلال کمبود توجه گذاشته بودند و چند دارو گرفته بود، بی‌آن‌که فرق زیادی کند.
اما همین که درمانگر پرسید «چه کمکی از من می‌خواهید؟»، نگاهش خیره شد، پاهایش لرزید، بدنش منجمد شد و جمله‌هایش از هم گسیخت. چیزی بیش از کمبود توجه در کار بود.
به‌تدریج روشن شد که او در کودکی سال‌ها خشونت شدید و مداوم را تجربه کرده و در جوانی هم تجربه‌ی درمانی اجباری و آسیب‌زایی داشته است. سی سال درمان‌های مختلف را گذرانده بود، اما هیچ درمانگری علائم اضطرابش را به او نشان نداده و هیچ‌کس متوجه گسستگی‌اش نشده بود.
گسستگی چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟
فردریکسون دو شکل گسستگی را در این بیمار نشان می‌دهد:
- گسستگی اولیه: تکه‌های حسی از تجربه‌های آسیب‌زا، مثل تصویرهای ناگهانی، حس‌های بدنی یا موج‌های شدید احساس، که هنوز به کلمه درنیامده‌اند.
- گسستگی ثانویه: حس دگرگون‌شده‌ی زمان، تجربه‌ی بیرون از بدن بودن، و احساس جدا افتادن از خود.
از نگاه روش دوانلو، گسستگی یک دفاع است: وقتی احساس یا اضطراب از ظرفیت آدم بیشتر می‌شود، ذهن «از خانه بیرون می‌رود». برای آشنایی بیشتر با این مفهوم، نوشته‌ی دیسوسیشن (گسستگی) چیست؟ را در distdp.co ببینید.
چرا این‌جا نباید عجله کرد؟
این بیمار ظرفیت پایینی برای تحمل اضطراب داشت. اضطرابش بیشتر به عضلات صاف و به شناخت و ادراک می‌رفت: سردرد، خستگی و سنگینی، تاری دید، وزوز گوش، گم کردن کلمه‌ها، کند شدن فکر. چیزی که خودش «افسردگی» می‌نامید، در واقع غم نبود؛ سنگینی و بی‌حالیِ بدنی بود که با اضطراب می‌آمد.
به همین دلیل درمانگر از فرمت تدریجی استفاده کرد: اول ساختن ظرفیت، بعد سراغ احساس‌های عمیق رفتن. فردریکسون هشدار می‌دهد که یکی از خطاهای رایج با بیماران شکننده، شتاب برای گشایش زودهنگام است.
اگر گاهی وسط حرف یا در موقعیت‌های پرفشار حس می‌کنید «غیب» می‌شوید، ذهنتان خالی می‌شود یا از خودتان جدا می‌افتید، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم. جلسه‌ها آنلاین و ۶۰ دقیقه‌ای هستند.
قدم‌به‌قدم: از دیدن تا حضور
- نام بردن اضطراب و گسستگی: در دو جلسه‌ی اول، تنها کار درمانگر این بود که نشانه‌های اضطراب و لحظه‌های «غیب شدن» را به بیمار نشان دهد. بیمار هم شوکه شد و هم آرام گرفت: بالاخره کسی تجربه‌اش را می‌دید. خودش برای این لحظه‌ها اسمی گذاشت: «بلیپ».
- ساختن «من ناظر»: توانایی اینکه بیمار خودش ببیند کی اضطرابش بالا می‌رود و کی از بدنش جدا می‌شود.
- جدا کردن حال از گذشته: درمانگر یادآوری می‌کند که بدن بیمار در اتاق درمان است، اما «با کس دیگری» واکنش نشان می‌دهد؛ با کسی که باید از او فرار کرد. امروز با گذشته یکی نیست.
- دیدن زنجیره: احساس ← اضطراب ← «بلیپ». درمانگر بارها این زنجیره را جلوی چشم بیمار می‌گذارد تا رابطه‌ی علت و معلولی را ببیند؛ حتی وقتی محرکش فقط دیدن چهره‌ی یک مرد است.
- تمایز خشم از اضطراب: وقتی این ظرفیت‌ها ساخته شد، خشمی که سال‌ها مدفون مانده بود، بی‌آن‌که بیمار دوباره «غیب» شود، در خیال تجربه شد. این تجربه درونی است و در فضای امن درمان اتفاق می‌افتد، نه در عمل.
همسری که در اتاق ماند
بیمار از جلسه‌ی اول همسرش را با خود آورد و درمانگر این را پذیرفت. بعدها دو معنا روشن شد: حضور همسر به او کمک می‌کرد اضطرابش را تحمل کند، و او امید داشت همسرش چیزهایی را بفهمد که خودش هیچ‌وقت نتوانسته بود به کلمه دربیاورد.
در یکی از لحظه‌های تأثیرگذار درمان، بیمار از دردهای کودکی‌اش حرف می‌زد و خودش چیزی حس نمی‌کرد، اما همسرش گریه می‌کرد. درمانگر از او خواست به چشم‌های همسرش نگاه کند و درد خودش را در چشم‌های او ببیند. بعد از چند دقیقه، او هم گریه کرد.
«بیدار شدن از کما»
بعد از ماه‌ها کار روی ظرفیت، بیمار در جلسه‌ای گفت که پیش از این «نیمه‌مرده» و «کم‌سو» بوده است. عنوان مقاله از همین لحظه می‌آید: آدمی که سال‌ها زنده بود، اما حاضر نبود.
در جلسه‌های بعد، حتی یک خاطره‌ی بدنی که دهه‌ها از حافظه‌اش پاک شده بود، از راه حس‌های بدن بالا آمد. این بار او می‌توانست کنارش بماند، بی‌آن‌که از خودش جدا شود.
این مقاله برای ما چه پیامی دارد؟
- «مشکل تمرکز» گاهی مشکل تمرکز نیست. ذهنی که خالی می‌شود، شاید دارد از احساسی فرار می‌کند.
- گسستگی یک راه بقاست. روزی لازم بوده، اما امروز جلوی حضور و نزدیکی را می‌گیرد.
- دیده شدن، خودش درمان‌کننده است. بیمار سی سال درمان گرفته بود و برای اولین بار کسی گسستگی‌اش را دید.
- با آسیب‌های شدید، صبر لازم است. اول ظرفیت، بعد احساس‌های عمیق.
- اضطراب فقط تپش قلب نیست. سنگینی، خستگی، تاری دید و گم کردن کلمه‌ها هم می‌توانند اضطراب باشند.
منصفانه است بگوییم که این مقاله گزارش یک مورد است، نه پژوهش کنترل‌شده. در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، با بیمارانی که ظرفیت پایینی دارند، درمان از همین کارهای آهسته شروع می‌شود: دیدن اضطراب، شناختن دفاع، و ساختن توان ماندن با احساس. برای اینکه ببینید درمانگر با بیماری که ظرفیت بالاتری دارد چقدر سریع‌تر جلو می‌رود، خوانش اختصاصی‌بودن مداخلات (۲) (آگسبورگر، ۱۹۹۸) را در distdp.co بخوانید.
این نوشته ادامه‌ی خوانش سرکوب آنی چیست؟ (تن هاو-د لابیه، ۲۰۰۵) در مجموعه‌ی کتابخانه‌ی دوانلو است.
اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
منبع
Frederickson, J. (n.d.). The man who awoke from a coma: Treatment of a dissociative patient. Ad Hoc Bulletin of Short-Term Dynamic Psychotherapy.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. سال انتشار در نسخه‌ی در دسترس ذکر نشده است. حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
