در بخش اول و بخش دوم این مجموعه، با مردی ۵۳ ساله آشنا شدیم که پانزده سال است با حمله‌ی پانیک، از هوش رفتن، روده‌ی تحریک‌پذیر و دردهای سینه زندگی می‌کند و پزشک‌ها هیچ علت جسمی برایش پیدا نکرده‌اند. در بخش دوم، درمانگر، یعنی خود حبیب دوانلو، با دیوار میان او و دیگران روبه‌رو شد و ناخودآگاه او به‌طور نسبی باز شد. آن‌جا دیدیم که خشم شدید او نسبت به دخترش، در واقع ریشه در خشمی قدیمی‌تر نسبت به مادرش دارد.
جوآن ویتمور در بخش سوم (۱۹۹۹) آخرین مرحله‌های همین جلسه را شرح می‌دهد: کاوش گذشته، کشف الگویی که از نسلی به نسل دیگر می‌رسد، سوگی که سال‌ها دست‌نخورده مانده بود، و اینکه درمانگر جلسه را چطور می‌بندد. این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌اش.
«کیسه‌بوکس» مادر
پس از گشایش نسبی، بیمار آزادتر از کودکی‌اش حرف می‌زند. مادرش او را بارها با کلمه و با دست آزار می‌داد، و ضربه‌ها اغلب به صورت و سرش می‌خورد؛ در حالی که برادر بزرگ‌تر «پسر طلایی» خانه بود. بیمار در کودکی پسری منفعل، مطیع و «خیلی خوب» شد که همه‌ی رفتارش را با خواسته‌های مادر تنظیم می‌کرد.
این جزئیات، تصویری را که در بخش دوم دیدیم کامل‌تر می‌کند: خشمی که در خیال متوجه سر دخترش بود، و علائمی مثل سرگیجه و از هوش رفتن که در سر خود او ظاهر می‌شوند.
درمانگر بارها همان پیوندها را تکرار می‌کند: خشم عظیم و فروخورده، و پانیک و روده‌ی تحریک‌پذیر و از هوش رفتن. و یک جمله‌ی کوتاه که خلاصه‌ی کل ماجراست: سی درصد، ناگهان صد درصد می‌شود. بخشی از خشم امروز مال امروز است و بقیه‌اش از گذشته آمده است.
ویتمور توضیح می‌دهد که این تکرار عمدی است. به گزارش او، دوانلو در کار با پانیک و اختلال‌های جسمانی دیده بود که هرچه دورهای این تحلیل بیشتر باشد، احتمال کاهش علائم هم بیشتر است. (این ادعای بالینی خود دوانلو است و در کارآزمایی کنترل‌شده آزموده نشده.)
چرا درمانگر «دلسوزی» نمی‌کند؟
یکی از نکته‌های بحث‌برانگیز مقاله این است. کودکی این مرد پر از آزار بوده و دشواری‌های امروزش کاملاً قابل‌فهم‌اند. با این حال، درمانگر در این مرحله ابراز دلسوزی نمی‌کند. توضیح ویتمور این است که به باور دوانلو، ناخودآگاه میان شرایط «موجه» و «ناموجه» فرق نمی‌گذارد؛ اگر در این لحظه دلسوزی شود، بیمار ممکن است به همان رنج ادامه دهد. در این رویکرد، همدلی درمانی در مرحله‌ی پایانی کار جای دارد.
منصفانه است بگوییم که «دلسوزی نکردن» به معنای سرد بودن نیست. درمانگر در تمام جلسه به توان بیمار برای تغییر احترام می‌گذارد. آن‌چه کنار گذاشته می‌شود، دلسوزی‌ای است که نقش قربانی را تأیید کند.
«آتشفشانی در سه جبهه»
بعد نوبت همسر است. مرد او را کنترل‌گری «آرام و پنهان» توصیف می‌کند که از او گناه می‌سازد. حالا تصویر کامل است: سه زن در خانه که هرکدام می‌خواهند کار به روش خودشان پیش برود، و مردی که با هر سه خشمگین است.
درمانگر از او می‌پرسد این خشم کجا می‌رود. جواب: «می‌رود داخل.» و بعد؟ «به شکل نوعی علامت جسمی.» درمانگر دو دسته سازوکار را نام می‌برد:
- علائم: پانیک، تنگی سینه، گرفتگی گردن، مشکلات چشم و سر، روده‌ی تحریک‌پذیر.
- ویژگی‌های منش: طعنه، لجبازی، کناره‌گیری و دیواری میان خودش و همه‌ی آدم‌های زندگی‌اش؛ همسر، دخترها، مادر، پدر، و در این جلسه، درمانگر.
درمانگر هم به داروی آرام‌بخشی اشاره می‌کند که مرد در لحظه‌ی پانیک سراغش می‌رود و آن را «عصا» می‌نامد. منظور او از این تعبیر این است که دارو اضطراب را آرام می‌کند، اما خشمی که زیر آن است دست‌نخورده می‌ماند. (تصمیم درباره‌ی هر دارویی فقط با روان‌پزشک است؛ هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.)
ویتمور یک کار اساسی درمانگر را این‌جا برجسته می‌کند: برگرداندن بیرونی‌سازی. بیمار مازوخیستی معمولاً خودش را قربانی همیشگی می‌بیند. درمانگر نشان می‌دهد که او خودش هم در ساختن این موقعیت‌ها سهم دارد، و این نیاز از احساس‌های حل‌نشده‌ی گذشته می‌آید. پرسش کلیدی این است: تا کی می‌خواهی این زندگی فلج‌شده را ادامه دهی؟
اگر می‌بینید الگوهایی که در کودکی از آن‌ها رنج بردید، حالا در خانه‌ی خودتان تکرار می‌شوند، یا سال‌هاست با پانیک و دردهای بی‌دلیل زندگی می‌کنید، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم که درمان از کجا شروع شود.
«تو تجسم مادرت شده‌ای»
این‌جا مهم‌ترین بخش مقاله شروع می‌شود. دختر بزرگ مرد می‌خواهد از خانه برود تا از کنترل بیرون بیاید. مرد در این دختر خودش را می‌بیند: پسری که برای آزاد شدن از مادری کنترل‌گر، کشورش را ترک کرد. اما در دعواهای خانه، همسر کنار می‌کشد و مسئله را به او می‌سپارد، و او نقش «کنترل‌کننده» را بازی می‌کند.
درمانگر این را مستقیم نام می‌برد: تو داری خودت را تجسم مادرت نشان می‌دهی. مرد با لبخند می‌گوید قبلاً هم به این فکر کرده است. درمانگر روی همان لبخند دست می‌گذارد: لبخند، وزن این حقیقت را کم می‌کند.
و بعد هشدار اصلی: اگر تو زندگی فلج‌شده‌ای را ادامه دهی، فرزندانت هم زندگی فلج‌شده‌ای خواهند داشت. مرد می‌گوید همین نگرانش کرده و یکی از دلیل‌های آمدنش همین است: احساس می‌کند همه‌چیز دارد تکرار می‌شود.
ویتمور این را بُعد بین‌نسلی آسیب می‌نامد. به گفته‌ی او، «عامل ناخودآگاه» الگوهای آسیب‌زا را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند. هدف درمانگر در این بخش، به گفته‌ی ویتمور، روشن کردن چند چیز است:
- خشم و گناه و سوگ مدفون او نسبت به مادر؛
- نیازش به دفن کردن این احساس‌ها؛
- جابه‌جا کردن این خشم و گناه به سمت دخترش؛
- تکرار رابطه‌ی ویرانگرش با مادر، این بار با فرزندان خودش؛
- و الگوی خودآزاری.
ویتمور می‌گوید وقتی تغییر ساختاری در منش رخ دهد، فرد ویژگی‌هایی را که از والدینش گرفته، کنار می‌گذارد. (برای خواندن درباره‌ی ریشه‌ی نظری این «عامل»، خوانش «عامل ناخودآگاه» در فراروان‌شناسی دوانلو (۲) را ببینید.)
برادر، بیل، و لبخندی در یک‌هزارم ثانیه
بعد خاطره‌ای از نوجوانی بالا می‌آید. برادر بزرگ‌تر در دعوایی او را روی زمین نگه داشته بود. وقتی رها شد، چنان از کوره در رفت که دنبال هر چیزی می‌گشت که با آن برادر را بزند، مثلاً یک بیل؛ و پدرش او را گرفت.
درمانگر نکته‌ای کوچک اما مهم را نشانش می‌دهد: هر بار که به خشم نزدیک می‌شود، لبخندی در کسری از ثانیه روی صورتش می‌آید. مرد می‌گوید تا امروز متوجهش نبوده است. وقتی هم می‌گوید «قصد کشتنش را نداشتم»، درمانگر نشان می‌دهد که بلافاصله باید به خودش و به درمانگر اطمینان بدهد.
درمانگر بعد این خاطره را به رابطه با مادر وصل می‌کند: برای دوست داشته شدن از طرف مادر، باید پسر منفعل و مطیعی می‌بودی که خشمش را در بطری می‌ریزد و آماده‌ی کتک بعدی است. و می‌پرسد: آیا این همان الگوی امروز تو نیست؟ با این حال، او این را «نوک کوه یخ» می‌نامد و فقط «پرچمی» می‌گذارد تا در جلسه‌های بعد به آن برگردند.
یادآوری: خیال‌های خشم در این کیس در محیط کنترل‌شده‌ی درمان و برای فهمیدن تجربه شده‌اند، نه برای عمل کردن. اگر شما یا کسی که می‌شناسید فکر آسیب زدن به خود یا دیگری دارد، همین حالا با اورژانس ۱۱۵ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.
پدر بیمار، مادر بیمار، و یک جمله
تاریخچه‌ی خانواده هم کامل‌تر می‌شود. خانواده‌ای فقیر با پنج فرزند. پدری خشک و کم‌محبت که خودش بیماری‌های گوارشی و حمله‌های تنفسی داشت و به تعبیر بیمار «یکی از بچه‌ها» بود. مادری همیشه مشغول، بی‌محبت، با فشار خون بالا و مشکلات گوارشی.
بیمار وقتی درباره‌ی بیماری‌های مادرش حرف می‌زند، جمله‌ای می‌گوید که ویتمور بر آن تأکید می‌کند: «بی‌شباهت به چیزی که من الان دارم نیست.» ویتمور می‌گوید همین که بیمار حالا خودش این پیوندهای بین‌نسلی را می‌بیند، نشان می‌دهد مداخله‌های قبلی کار کرده‌اند.
مادربزرگ: پناهگاه، و خداحافظی‌ای که نشد
در میان این تصویر تاریک، یک نقطه‌ی روشن هست: مادربزرگ مادری. زنی گرم و مهربان که با او ورق‌بازی می‌کرد. وقتی مرد از او حرف می‌زند، درمانگر می‌بیند که صورتش روشن‌تر می‌شود و می‌پرسد چه حسی دارد. جواب: «گرما و شادی.»
ویتمور این را با مفهوم دوانلو از «چهره‌ی جبرانی» توضیح می‌دهد: یک رابطه‌ی مثبت در کودکی می‌تواند کودک را از آسیب‌های جدی‌تر، مثل شکنندگی، حفظ کند.
بعد درمانگر با دقت از آخرین دیدار می‌پرسد. مادربزرگ کنار آتش نشسته بود و می‌خواست به او پول بدهد. او قبول نکرد، چون فکر می‌کرد مادربزرگ خودش بیشتر نیاز دارد. همدیگر را در آغوش گرفتند. و او دیگر هرگز او را ندید.
این‌جا صدای مرد می‌لرزد و اشک می‌آید. و بعد جمله‌ای که بار سال‌ها را دارد: «حتی به من نگفتند که مرده است.» چند هفته بعد خبردار شد. پدر و مادرش «فکر نکردند» برایش مهم باشد. نه به مراسم رفت و نه هیچ‌وقت سر مزارش.
ویتمور می‌گوید درمانگر با بازسازی دقیق آخرین خداحافظی، مراسم و خاک‌سپاری، سوگ آسیب‌شناختی را به سوگ حاد تبدیل می‌کند؛ یعنی سوگی که سال‌ها منجمد مانده بود، حالا تجربه می‌شود. (برای نمونه‌ی دیگری از همین تکنیک، خوانش پانیک در ISTDP دوانلو (۳): سوگی که بعد از سال‌ها زنده شد را ببینید.)
«سگی که پارس می‌کند»
یک جزئیات دیگر، شدت کنترل مادر را نشان می‌دهد. برادر بزرگ، همان پسر طلایی، تا وقتی ازدواج کرد عزیز بود؛ بعد از آن، پدر و مادر سی سال با او حرف نزدند. هیچ‌کس از خانواده به عروسی دختر برادر نرفت، چون همه می‌ترسیدند مادر ناراحت شود. درمانگر این را «بندی مثل چسب» می‌نامد: یا کاملاً مطیع، یا کاملاً بیرون.
در جمع‌بندی، درمانگر پرسشی پیچیده را مطرح می‌کند: اگر این‌قدر از ویژگی‌های منفی مادرت بیزار بودی، چرا خودت تجسم او شدی؟ آیا شبیه او شدن، راهی برای انکار خشم شدید نسبت به اوست؟ و تصویری از پدر می‌دهد: «سگی که پارس می‌کند»، اما به دستور مادر. و می‌پرسد: آیا تو هم در خانه‌ی خودت همین نقش را داری؛ همسر به اتاقش می‌رود و تو را به جنگ دخترت می‌فرستد؟
مرد با خنده می‌گوید: «احتمالاً درست می‌گویی.»
بستن جلسه: «از کی تا حالا گریه نکرده بودم؟»
درمانگر در پایان جلسه مسیر را جمع‌بندی می‌کند و بعد از خود بیمار می‌پرسد که این روند را چطور تجربه کرد. پاسخ مرد شاید مهم‌ترین جمله‌ی کل مقاله باشد. می‌گوید این تجربه از دو درمان قبلی‌اش مثبت‌تر بوده؛ سال‌ها بود نتوانسته بود از نظر هیجانی آن‌قدر درگیر شود که گریه کند، و یادش نمی‌آید آخرین بار کی گریه کرده است. و اینکه اگر کاری نکند، تا آخر عمر «فلج» می‌ماند و نمی‌خواهد این‌طور باشد.
اما حتی در این لحظه، وقتی درمانگر می‌پرسد حالا نسبت به او چه حسی دارد، مرد می‌گوید «ازت خوشم می‌آید» و بلافاصله لبخند می‌زند. ویتمور می‌گوید این طبیعی است: هم احساس مثبت و هم منفی، مقاومت را بیدار می‌کنند، و چون هدف این جلسه گشایش نسبی بود، برگشت بخشی از مقاومت قابل انتظار است. درمانگر تا آخرین دقیقه با آن کار می‌کند.
بازسازی یا بازآرایی؟
ویتمور در بحث پایانی تمایزی مهم می‌گذارد. درمان حمایتی هدفش «بازسازی» (restoration) دفاع‌های قبلی است: آرام کردن علائم و برگرداندن فرد به تعادل قبلی. به گفته‌ی او، حمایت در بحران یا افسردگی حاد کاملاً به‌جاست. اما هدف ISTDP «بازآرایی» (reorganization) ناخودآگاه است: نظام دفاعی تازه، بازسازی فرامن و منشی تازه.
ویتمور همچنین ادعا می‌کند که دسترسی فقط به سوگ، بدون رسیدن به خشم و گناه، به تغییر منش نمی‌رسد؛ چون به باور دوانلو، سوگ «موتور» آسیب منش نیست.
او به نقد دیوید مالان هم اشاره می‌کند: بسیاری از درمانگران با جنبه‌ی چالش‌برانگیز این روش راحت نیستند. ویتمور می‌پذیرد که یادگیری این روش سخت است، اما حذف فشار و چالش را مثل گرفتن چاقوی جراحی از دست جراح می‌داند.
این موضع ویتمور است و همه‌ی درمانگران پویشی با آن موافق نیستند. آن‌چه از این بحث برای مراجع اهمیت دارد این است که چالش در این رویکرد، به گفته‌ی خود ویتمور، باید طوری انجام شود که بیمار ببیند برای آزاد کردن اوست، نه برای زخم زدن.
این مجموعه چه چیزی به ما یاد می‌دهد؟
- آن‌چه از آن فرار کرده‌ایم، ممکن است در ما خانه کرده باشد. مردی که از مادر کنترل‌گرش فرار کرد، خودش در خانه نقش کنترل‌کننده را گرفت.
- الگوها از نسلی به نسل دیگر می‌رسند، اما قطعی نیستند. نگرانی این پدر برای دخترهایش، خودش انگیزه‌ی تغییر بود.
- لبخند هم می‌تواند دفاع باشد. لبخندی در کسری از ثانیه، وقتی به خشم یا مهر نزدیک می‌شویم.
- سوگ‌های ناتمام، بی‌صدا سنگینی می‌کنند. خداحافظی‌ای که هرگز رخ نداد، دهه‌ها بعد هنوز اشک می‌آورد.
- این کیس، گزارش یک جلسه است. ادعاهای مقاله بر پایه‌ی مشاهده‌ی بالینی دوانلو و ویتمورند، نه کارآزمایی کنترل‌شده، و هر علامت جسمی باید اول به‌دست پزشک بررسی شود؛ همان‌طور که این بیمار هم بررسی‌های کامل پزشکی و عصبی‌اش منفی بود.
در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، با مراجعانی که پانیک، علائم جسمی یا الگوهای تکراری خانوادگی دارند، اول ظرفیت و مسیر اضطراب را می‌سنجیم و بعد، فقط وقتی آمادگی هست، به عمق می‌رویم. برای نقشه‌ی نظری همین روند، خوانش فراروان‌شناسی نوین دوانلو (بیبر، ۲۰۱۶) و برای آشنایی بیشتر با پانیک، نوشته‌ی حمله‌ی پانیک چیست؟ را ببینید.
با این بخش، مجموعه‌ی سه‌قسمتی ویتمور، «از چاله به چاه، تا آزادی»، تمام می‌شود.
این سه بخش درباره‌ی جلسه‌ی اول بودند. برای اینکه ببینید درمان در ماه‌های بعد چه شکلی دارد، خوانش کارکردن از طریق: میانه‌ی درمان و نقش سوپرویژن را بخوانید.
منبع
Whittemore, J. W. (1999). The application of Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy to a complex masochistic patient with panic, functional and somatization disorders: From the “frying pan” into freedom. Part III. International Journal of Intensive Short-Term Dynamic Psychotherapy, 13, 49–79.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. نقل‌قول‌های کوتاه برای آموزش آمده‌اند و حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
