در بخش اول این مجموعه با مردی ۵۳ ساله آشنا شدیم که پانزده سال است حمله‌ی پانیک دارد. گاهی وسط حمله از هوش می‌رود، روده‌اش آرام ندارد و دردی تیز در سینه‌اش هست که پزشک‌ها علت جسمی برایش پیدا نکرده‌اند. در خانه هم میان همسری کنترل‌گر و دو دختر نوجوان گیر افتاده است. بخش اول به این‌جا رسید که درمانگر، خود حبیب دوانلو، دفاع‌های «خودی» این مرد را یکی‌یکی روشن کرد: مبهم‌گویی، لبخند وسط حرف از درد، و حاشیه رفتن.
جوآن ویتمور در بخش دوم مقاله‌اش (۱۹۹۹) مرحله‌های میانی همین جلسه را شرح می‌دهد؛ جایی که درمانگر با دیوار اصلی این مرد روبه‌رو می‌شود و ناخودآگاه برای اولین بار، به‌طور نسبی، باز می‌شود. این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌اش.
یک دعوای ساده در آشپزخانه
نقطه‌ی شروع، صحنه‌ای معمولی است. دختر بزرگ خانه حاضر نیست ظرف‌ها را بشوید و با مادرش بحث می‌کند. همسر از مرد کمک می‌خواهد و او وارد دعوا می‌شود. درمانگر می‌پرسد: «چه واکنشی داشتی؟» مرد بی‌درنگ می‌گوید: «عصبانی شدم.»
تا این‌جا همه‌چیز ساده است. اما وقتی درمانگر می‌پرسد این خشم را در بدنش چطور تجربه کرد، اتفاق مهمی می‌افتد: نگاه مرد جای دیگری می‌رود. درمانگر همین را نشانش می‌دهد. مرد می‌گوید دارد فکر می‌کند و نمی‌تواند هم فکر کند و هم در چشم درمانگر نگاه کند.
ویتمور توضیح می‌دهد که چرا همین لحظه مهم است. خشمی که مرد از آن حرف می‌زند، خودش لایه‌ای دفاعی است روی خشمی بسیار بدوی‌تر. وقتی درمانگر به تجربه‌ی واقعی این خشم فشار می‌آورد، هسته‌ی آسیب در ناخودآگاه بیدار می‌شود و مرد فوراً دیواری میان خودش و درمانگر می‌کشد. دوانلو این دیوار را مقاومت در برابر نزدیکی هیجانی می‌نامید. (برای شرح کامل این مفهوم، خوانش «عامل ناخودآگاه» در فراروان‌شناسی دوانلو (۳) را ببینید.)
«تو آن طرف دیواری و من این طرف»
درمانگر دیوار را با کلمه‌های ساده نام می‌برد: داری از من فاصله می‌گیری، نمی‌خواهی به فکرها و احساس‌های خصوصی‌ات نزدیک شوم. و بعد نتیجه‌اش را روشن می‌کند: اگر این دیوار بماند، من به کارت نمی‌آیم و به «موتور» مشکلاتت نمی‌رسیم.
ویتمور اجزای این مداخله را جدا می‌کند. درمانگر هم‌زمان به چند چیز اشاره می‌کند:
- اراده‌ی بیمار: تو با خواست خودت این‌جا آمده‌ای، کسی مجبورت نکرده است.
- کار درمان: آمده‌ایم که هسته‌ی این مشکلات را بفهمیم.
- جنبه‌ی خودشکن: تو برای خودت هدفی گذاشته‌ای، اما بخش دیگری از تو همین هدف را خراب می‌کند.
- خنثی کردن لجبازی: تصمیم با خود توست، نه با من.
- دفاع‌های منش: عقلانی کردن، نشخوار فکری و حاشیه رفتن، همه بخشی از همین دیوارند.
یک ویژگی این مداخله، واژه‌های تند آن است. درمانگر از «زندگی فلج‌شده» حرف می‌زند و از اینکه اگر چیزی عوض نشود، مرد این زندگی را تا گور با خودش می‌برد. ویتمور می‌گوید این واژه‌ها هدف مشخصی دارند: نشان دادن اثر ویرانگر دفاع‌ها بر زندگی، ساختن حس فوریت که هر دقیقه‌ی زندگی ارزش دارد، و تقویت اراده‌ی بیمار.
اما نکته‌ای که ویتمور بر آن تأکید می‌کند، از همه مهم‌تر است: این چالش تند متوجه خود بیمار نیست؛ متوجه بخشی از اوست که با دفاع‌هایش یکی شده است. پرسش «می‌خواهی درباره‌اش چه کنی؟» در واقع دعوتی است از بخش سالم بیمار که موضع مقاومت را کنار بگذارد. اگر زمان این مداخله درست باشد، بیمار پیام را می‌شنود، می‌بیند که چالش‌ها برای آزاد کردن او هستند، و خودش علیه دفاع‌هایش می‌ایستد.
اگر حس می‌کنید میان خودتان و آدم‌های نزدیک زندگی‌تان دیواری هست که نمی‌دانید از کجا آمده، یا سال‌هاست با پانیک و دردهای بی‌دلیل زندگی می‌کنید، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم که درمان از کجا شروع شود.
«کلافه‌ام»؛ از چه کسی؟
کمی بعد، درمانگر حس می‌کند احساس‌هایی به سطح نزدیک شده‌اند و مستقیم می‌پرسد: الان چه حسی داری؟ مرد می‌گوید «حالت دفاعی دارم» و «کمی کلافه‌ام، از روندی که مصاحبه پیش می‌رود».
درمانگر به همین جمله دقت می‌کند. کلافه از چه کسی؟ این‌جا فقط ما دو نفریم. مرد بالاخره می‌گوید: «از تو.» اما بلافاصله «چون» می‌آید و توضیح‌ها شروع می‌شوند. درمانگر نشان می‌دهد که او نمی‌تواند ساده و مستقیم بگوید از کسی عصبانی است؛ همیشه مقدمه و دلیل لازم دارد.
ویتمور این را با تعریف دوانلو از احساس پیچیده‌ی انتقالی توضیح می‌دهد. وقتی درمانگر دفاع‌ها را پیاپی به چالش می‌کشد، در بیمار دو واکنش هم‌زمان شکل می‌گیرد. بخشی که با دفاع‌ها یکی شده، عصبانی می‌شود. بخشی که با اتحاد درمانی یکی است، از تلاش پیگیر درمانگر برای کمک قدردان است. هر دو احساس برای بیمار تهدیدکننده‌اند:
- احساس مثبت تهدیدکننده است، چون نزدیکی یعنی خطر یک ناامیدی دیگر.
- احساس منفی تهدیدکننده است، چون این خشم به خشمی خیلی شدیدتر در ناخودآگاه وصل است.
درمانگر از کجا می‌فهمد این احساس‌ها بالا آمده‌اند؟ ویتمور سه نشانه می‌دهد: تنش در عضلات ارادی، بیشتر شدن دفاع‌ها مثل واژه‌های پوششی و مبهم‌گویی، و پیام‌هایی از بخش سالم بیمار، مثل همین اعتراف به «حالت دفاعی» و «کلافگی». (درباره‌ی واژه‌های پوششی، خوانش دفاع‌های تاکتیکی (۱) را ببینید.)
زنجیره‌ی درهم‌تنیده و گشایش نسبی
در قدم بعد، درمانگر شکل کامل‌تری از رویارویی مستقیم را به کار می‌برد که دوانلو زنجیره‌ی درهم‌تنیده می‌نامید. هدف‌هایش به گفته‌ی ویتمور این‌هاست: بالا بردن احساس انتقالی، روبه‌رو کردن بیمار با خودویرانگری مقاومتش، و برتری دادن به اتحاد درمانی ناخودآگاه بر مقاومت. ویتمور جمله‌ای مهم از دوانلو نقل می‌کند: رویارویی مستقیم گفت‌وگو نیست؛ محاصره‌ی همه‌ی نیروهای مقاومت است.
نتیجه، اولین برتری بخش سالم بر مقاومت بود. موجی از احساس گناه و اندوه بالا آمد. درمانگر آن را این‌طور نام برد: انگار خودت را به رنج کشیدن محکوم کرده‌ای.
این‌جا یک نکته‌ی فنی اهمیت دارد. پروتکل پژوهشی این بیمار گشایش نسبی بود، نه گشایش کامل. در گشایش نسبی، تکانه‌ی خشم فقط تا حدی در رابطه با درمانگر تجربه می‌شود، اما احساس گناه و اندوه با شدت بالا بالا می‌آیند. ویتمور می‌گوید این شکل از کار، از بعضی جهات از گشایش کامل سخت‌تر است، چون درمانگر باید مدام مراقب باشد که روند از حد مشخص جلوتر نرود.
مادری که «هل می‌داد»، پدری که نبود
پس از گشایش، بخش سالم بیمار خودش گذشته را به میان آورد. ویتمور می‌گوید این بار اطلاعات همراه با احساس آمدند، نه به شکل گزارشی خشک. مادر زنی کنترل‌گر و پرتوقع بود که پسرش را مدام «هل می‌داد». پدر مردی کودک‌وار بود که در سال‌های اول زندگی پسر تقریباً غایب بود. مرد گفت تنها راه آزادی‌اش رفتن بود؛ ماه‌های آخر پیش از مهاجرت حتی با مادرش حرف نمی‌زد. و درباره‌ی آن «تابه‌ی داغ» گفت: هنوز وجود دارد.
ویتمور اصلی از تکنیک دوانلو را این‌جا یادآوری می‌کند: درمانگر جست‌وجوی دقیق گذشته را تا وقتی مقاومت ضعیف نشده، عقب می‌اندازد. پیش از آن، حتی حرفهای واقعی بیمار درباره‌ی گذشته بیشتر به کار عقلانی کردن می‌آیند؛ بیمار دنبال حقیقت است، اما از ناخودآگاهش برای دور ماندن از اثر هیجانی حقیقت استفاده می‌کند.
دختر، مادر، و سر
بعد درمانگر به همان دعوای آشپزخانه برمی‌گردد. این بار، در خیال، خشم مرد نسبت به دخترش شکل حمله‌ای را دارد که به سر او آسیب می‌زند. و پس از آن، در همان خیال، واکنش خودش پانیک و از هوش رفتن است و حتی خیال آسیب زدن به سر خودش.
ویتمور می‌گوید همین جزئیات کلید فهم علائم اوست. خشم متوجه سر است و سر همان جایی است که علائم خود او در آن ظاهر می‌شوند: سرگیجه و از هوش رفتن. به تعبیر دوانلو، بدن تکانه‌ای را که آگاهانه تجربه نمی‌شود، به شکل علامت در خود فرد نشان می‌دهد؛ و خودویرانگری یعنی همان خشم که به جای دیگری، به سمت خود برگشته است.
درمانگر در مرحله‌ی تثبیت این پیوندها را با بیمار مرور کرد و بر شراکت میان آن دو تأکید کرد: ما با هم سفری داریم و می‌خواهیم موتور همه‌ی این مشکلات را بفهمیم. او حتی به بیمار گفت که هرگز نباید فقط به این خاطر که درمانگر چیزی گفته، با آن موافقت کند؛ این هم راهی برای خنثی کردن لجبازی و اطاعت ظاهری است.
در آخرین بخش، مرد دخترش را با مادر خودش مقایسه کرد: هر دو کنترل‌گر و پرتوقع. این‌جا الگویی که ویتمور «اجبار گناه‌آلود به بازسازی رابطه‌های گذشته» می‌نامد، روشن می‌شود. مردی که از مادر کنترل‌گرش فرار کرده بود، خانه‌ای ساخته بود که در آن دوباره میان آدم‌های کنترل‌گر گیر افتاده است.
یادآوری: خیال‌های خشم در این کیس در محیط کنترل‌شده‌ی درمان و برای فهمیدن تجربه شده‌اند، نه برای عمل کردن. اگر شما یا کسی که می‌شناسید فکر آسیب زدن به خود یا دیگری دارد، همین حالا با اورژانس ۱۱۵ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.
چرا بعضی آدم‌ها «قربانی حرفهای» می‌شوند؟
ویتمور بحث پایانی‌اش را به جنبه‌ی تنبیه‌گر و خودویرانگر فرامن اختصاص می‌دهد. نشانه‌هایش در زندگی این مرد روشن‌اند: نقش بازنده را گرفتن، تحریک دیگران به تلافی، تنبیه دیگران از راه رنج کشیدن خود، نرسیدن به توان واقعی، و ناتوانی از ساختن رابطه‌های رضایت‌بخش. در جلسه هم همین نیرو خودش را به شکل نیازی چندلایه برای شکست دادن درمان نشان می‌دهد.
به گفته‌ی ویتمور، دوانلو دریافته بود که چنین منشی فرد را نسبت به زندگی‌اش به شکل «قربانی حرفهای» تقریباً نابینا می‌کند. فرد با بهترین نیت‌ها، باز به سمت موقعیت‌ها و آدم‌هایی کشیده می‌شود که از او سوءاستفاده می‌کنند، و فکر می‌کند این «سرنوشت» اوست. ویتمور این الگو را به نوعی «اعتیاد» تشبیه می‌کند که توان تصمیم‌گیری آزاد را از بین می‌برد.
هدف گشایش ناخودآگاه، به تعبیر او، به دست آوردن نقشه‌ی دقیق همین الگو است: از آسیب اولیه تا مقاومت منش، دیوار در برابر نزدیکی و علائم. دوانلو موتور این الگو را «عامل ناخودآگاه» می‌نامد. وقتی این موتور خلع سلاح شود، دیگر «تابه‌ی داغی» نمی‌سازد و فرد آزادی‌اش را به دست می‌آورد. بخش سوم مقاله ادامه‌ی همین کار است.
این بخش چه چیزی به ما یاد می‌دهد؟
- یک دعوای کوچک می‌تواند دری بزرگ باز کند. صحنه‌ی شستن ظرف‌ها، راه ورود به هسته‌ی آسیبی چندده‌ساله بود.
- دیوار در جلسه، همان دیوار در زندگی است. مردی که نمی‌تواند به درمانگر بگوید از او کلافه است، احتمالاً به همسر و دخترهایش هم نمی‌تواند.
- چالش تند، هدف درستی دارد یا ندارد. اگر متوجه دفاع باشد و زمانش درست باشد، آزادکننده است؛ اگر متوجه خود آدم باشد، فقط زخم می‌زند.
- علائم بدن معنا دارند. سرگیجه و از هوش رفتن در این مرد، به خشمی گره خورده بود که هیچ‌وقت اجازه‌ی تجربه شدن نداشت.
- این کیس، گزارش یک جلسه است. ادعاهای مقاله بر پایه‌ی مشاهده‌ی بالینی دوانلو و ویتمورند، نه کارآزمایی کنترل‌شده، و هر علامت جسمی باید اول به‌دست پزشک بررسی شود.
در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، با مراجعانی که پانیک، علائم جسمی یا الگوی تکراری «از چاله به چاه» دارند، همین مسیر را با احتیاط طی می‌کنیم: اول آشنایی با دفاع‌ها و نقشه‌ی اضطراب در بدن، و فقط وقتی ظرفیت آماده است، رفتن به عمق. اگر دارو مصرف می‌کنید، تصمیم درباره‌ی آن فقط با روان‌پزشک است. برای آشنایی بیشتر، نوشته‌ی حمله‌ی پانیک چیست؟ و خوانش رویارویی مستقیم در ISTDP & D-ISTDP را ببینید.
بخش سوم مقاله‌ی ویتمور به ادامه‌ی همین جلسه و جست‌وجوی دقیق‌تر گذشته‌ی بیمار می‌پردازد.
منبع
Whittemore, J. W. (1999). The application of Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy to a complex masochistic patient with panic, functional and somatization disorders: From the “frying pan” into freedom. Part II. International Journal of Intensive Short-Term Dynamic Psychotherapy, 13, 17–48.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. نقل‌قول‌های کوتاه برای آموزش آمده‌اند و حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
