بعضی‌ها وقتی از اتفاقی تلخ حرف می‌زنند، لبخند می‌زنند. بعضی‌ها وسط جمله‌ای مهم ناگهان یادشان می‌رود چه می‌خواستند بگویند. بعضی‌ها سال‌ها با تپش قلب، سردرد و دل‌درد زندگی می‌کنند و هیچ‌وقت اسمش را «اضطراب» نمی‌گذارند. در همه‌ی این‌ها یک چیز مشترک است: احساسی بالا می‌آید و در کسری از ثانیه ناپدید می‌شود، آن‌قدر سریع که خود آدم متوجه نمی‌شود. یوزت تن هاو-د لابیه، روان‌درمانگر هلندی و از شاگردان دوانلو، به این سازوکار سرکوب آنی (Instant Repression) می‌گوید.
او در مقاله‌ی «فهمیدن و غلبه بر سرکوب آنی (بخش دوم)» یک مصاحبه‌ی اولیه‌ی چهارساعته را برش‌به‌برش شرح می‌دهد و نشان می‌دهد درمانگر چطور این سرکوب برق‌آسا را کند می‌کند تا بیمار بتواند ببیندش. این نوشته شرح و خوانش آن مقاله است، نه ترجمه‌اش.
کیس این نوشته از مقاله‌ی منتشرشده‌ی تن هاو-د لابیه (۲۰۰۵) آمده است و ربطی به مراجعان من ندارد.
سرکوب آنی چیست؟
سرکوب احساسات همیشه آهسته و آگاهانه نیست. در سرکوب آنی، احساس، مثلاً خشم یا غم، فقط برای یک لحظه بالا می‌آید، با اضطراب قاطی می‌شود و بلافاصله کنار زده می‌شود. نتیجه این است که آدم نمی‌تواند تجربه‌ی بدنی خشم یا غم را از اضطراب جدا کند. هر چه حس می‌کند، به نظرش «عصبی بودن» است.
تن هاو-د لابیه این دفاع را در دو سطح نشان می‌دهد:
- در سطح محرک: آدم اصلاً به چیزی که احساس را بیدار می‌کند نگاه نمی‌کند. فراموشی انتخابی، کلی‌گویی، پریدن از یک موضوع به موضوع دیگر.
- در سطح پاسخ: احساس بیدار شده، اما بدن فوراً «خاموش» می‌شود. بی‌حرکت شدن، نادیده گرفتن تنش و لرزش، خندیدن، دور شدن.
بیمار مقاله: مردی که با خودش «سرسری» رفتار می‌کرد
بیمار مردی ۳۶ ساله بود که در میانه‌ی جدایی، با افسردگی‌های مکرر از حدود هجده سال پیش و اضطراب بسیار بالا آمده بود. چند هفته پیش از جلسه هم فکر پایان دادن به زندگی‌اش را داشته، هرچند به گفته‌ی خودش تصمیم گرفته بود این کار را نکند. مصاحبه قرار بود فقط برای ارزیابی و ارجاع به درمانگر دیگری باشد.
از همان دقیقه‌های اول، بیمار به‌شدت می‌لرزید و آه می‌کشید، اما وقتی درمانگر پرسید اضطرابش را در بدن چطور حس می‌کند، فقط می‌گفت «عصبی‌ام». او سال‌ها با تنش عضلانی، دل‌درد، تهوع، سرگیجه و وزوز گوش زندگی کرده بود و هیچ‌وقت اسم این‌ها را اضطراب نگذاشته بود.
تن هاو-د لابیه دو چیز را این‌جا می‌بیند. اول ظرفیت پایین من برای تحمل اضطراب: اضطراب سریع بالا می‌رود و دیر پایین می‌آید. دوم آسیب‌شناسی فرامن: بیمار یاد گرفته با خودش با بی‌اعتنایی رفتار کند. درمانگر همین را با او در میان می‌گذارد: «با سهل‌انگاری، مشکل‌هایت حل نمی‌شوند.»
کسری از ثانیه، زیر ذره‌بین
وقتی بیمار از لحظه‌ای حرف زد که احساس کرده بود در رابطه‌اش تحت فشار و «باج‌گیری» قرار گرفته، دستش برای یک لحظه مشت شد و بلافاصله رها شد. خودش نفهمید چه اتفاقی افتاد. درمانگر دقیقاً روی همین لحظه ایستاد: «اول این کار را کردی (مشت). بعد بلافاصله چه چیزی را رها کردی؟»
بیمار در کار فنی و سیستم‌ها بود و درمانگر از همین زبان کمک گرفت: فرایندی که در کسری از ثانیه اتفاق می‌افتد قابل بررسی نیست. باید کندش کنیم تا بتوانیم ببینیم. مزیت «کسری از ثانیه» برای بیمار این بود که لازم نبود با دقت به خودش نگاه کند.
در همان برش، بیمار سه چیز را هم‌زمان گزارش داد: نیرو، اضطراب و درماندگی. این همان چیزی است که در خوانش مقاله‌ی اسلوت هم دیدیم: بیشتر آدم‌ها تجربه‌ی بدنی خشم و اضطراب را از هم جدا نمی‌کنند و همین در خدمت مقاومت است.
اگر حس می‌کنید احساس‌هایتان پیش از آن‌که بفهمید چه بودند ناپدید می‌شوند، یا سال‌هاست با علائم بدنی‌ای زندگی می‌کنید که اسمی برایشان ندارید، در یک جلسه‌ی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقه‌ای با هم حرف می‌زنیم. جلسه‌ها آنلاین و ۶۰ دقیقه‌ای هستند.
بازسازی ظرفیت من: احساس، اضطراب، دفاع
با بیماری که ظرفیت پایینی دارد، درمانگر نمی‌تواند یک‌راست به سراغ احساس‌های عمیق برود. اول باید ظرفیت را بسازد. تن هاو-د لابیه این کار را با روشن کردن رابطه‌ی علت و معلولی سه رأس مثلث تعارض انجام می‌دهد: احساس بالا می‌آید، اضطراب می‌آورد، و دفاع آن را خاموش می‌کند.
در یکی از برش‌ها، درمانگر الگوی بیمار را پشت سر هم برایش می‌شمارد: پرخاشگری، اضطراب، مشت را رها کردن. پرخاشگری، اضطراب، به تعویق انداختن. پرخاشگری، اضطراب، بی‌حرکت شدن. غم، اضطراب، خندیدن. غم، اضطراب، ذهن خالی. وقتی بیمار این زنجیره را جلوی چشمش می‌بیند، برای اولین بار می‌تواند از بیرون به دفاع‌هایش نگاه کند.
درمانگر هم‌زمان دو کار را جلو می‌برد:
- فشار بر احساس: دعوت به اینکه خشم یا غم را به کلمه دربیاورد و در بدنش دنبال کند.
- چالش با مقاومت در برابر نزدیکی هیجانی: دیواری که بیمار میان خودش و درمانگر می‌کشد.
با تکرار این چرخه، بیمار کم‌کم توانست خشمش را مدت طولانی‌تری نگه دارد و تجربه کند، به‌جای اینکه در کسری از ثانیه خاموشش کند.
سهل‌انگاری با خود، از کجا آمده بود؟
در ادامه‌ی مصاحبه روشن شد که بی‌اعتنایی بیمار به خودش ریشه در رابطه با پدرش داشت؛ پدری که در یک بحران خانوادگی جدی، او و مادر و خواهرانش را نادیده گرفته بود. درمانگر این را به بیمار نشان داد: «تو همان‌قدر سرسری با خودت رفتار می‌کنی که او با تو و مادرت رفتار کرد. او را مثل باری سنگین با خودت حمل می‌کنی.»
این همان همانندسازی با چهره‌ی آسیب‌زننده است که بخش بزرگی از آسیب‌شناسی فرامن را می‌سازد. وقتی بیمار این را دید، تصمیم گرفت دست از موضع بی‌اعتنایی بردارد و با دقت و دلسوزی به خودش نگاه کند.
گشایش: خشم، گناه، غم، و یک خاطره‌ی شاد
پس از استراحت، درمانگر با بیمار رویارویی مستقیمی درباره‌ی فرامنِ تنبیه‌گرش داشت. به گزارش مقاله، به دنبال آن، خشمی که سال‌ها سرکوب شده بود در خیال تجربه شد و پشت سرش گناه و غم آمد. این تجربه درونی است و در فضای امن درمان اتفاق می‌افتد، نه در عمل.
بعد خاطره‌ای بالا آمد که بیمار مدت‌ها از آن دور بود: فوتبال بازی کردن با پدری شاد، روی چمن خانه‌ی مادربزرگ. غمی که پشت آن همه خشم بود، غمِ از دست دادنِ آن پدر مهربان بود.
جمع‌بندی درمانگر در پایان مصاحبه شاید مهم‌ترین جمله‌ی مقاله باشد. مضمونش این است: بیمار ترجیح داده بود خشم را به سمت خودش برگرداند، تا آن‌که به خشمش از پدر نگاه کند. این همان چیزی است که در نوشته‌ی افسردگی فقط غم نیست؛ گاهی خشمی است که به درون برگشته توضیح داده‌ام.
بیمار جلسه را با این جمله تمام کرد که بیدار شده است و باید روی «خودکاری‌هایش» کار کند تا احساس‌هایش را کنار نزند. منصفانه است بگوییم که این مقاله گزارش یک مصاحبه‌ی اولیه است، نه پژوهش کنترل‌شده، و قرار بود درمان نزد درمانگر دیگری ادامه پیدا کند.
این مقاله برای ما چه پیامی دارد؟
- «عصبی‌ام» گاهی یعنی «خشمگینم» یا «غمگینم». وقتی احساس در کسری از ثانیه خاموش می‌شود، فقط اضطرابش باقی می‌ماند.
- علائم بدنی پیام دارند. سال‌ها زندگی با دل‌درد، تنش و لرزش بدون اسم گذاشتن روی آن‌ها، خودش نوعی بی‌اعتنایی به خود است.
- کند کردن، اولین قدم است. تا وقتی همه‌چیز در یک لحظه اتفاق می‌افتد، نمی‌شود دیدش.
- اول ظرفیت، بعد عمق. با ظرفیت پایین، درمان از تمایز گذاشتن میان احساس، اضطراب و دفاع شروع می‌شود.
- رفتار ما با خودمان گاهی تکرار رفتار دیگران با ماست. دیدن این همانندسازی، راه دلسوزی با خود را باز می‌کند.
در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، تمایز گذاشتن میان تجربه‌ی بدنی خشم و اضطراب از اولین جلسه شروع می‌شود. برای اینکه ببینید درمانگر وقتی همین تمایز را نادیده می‌گیرد چه پیش می‌آید، خوانش اختصاصی‌بودن مداخلات (آگسبورگر، ۱۹۹۸) را در distdp.co بخوانید.
این نوشته ادامه‌ی خوانش فرافکنی چیست؟ (کورنلیسن، ۲۰۰۵) در مجموعه‌ی کتابخانه‌ی دوانلو است.
خوانش بعدی در همین مجموعه: مردی که از کما بیدار شد: گسستگی و درمان تدریجی (فردریکسون)
اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
منبع
ten Have-de Labije, J. (2005). Understanding and overcoming instant repression – Part II: The hyena who drove a car. Ad Hoc Bulletin of Short-Term Dynamic Psychotherapy: Practice and Theory, 9(2), 10–33.
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.
