فرافکنی چیست؟ وقتی گذشته میان ما و دیگری می‌نشیند (کورنلیسن، ۲۰۰۵)

گاهی کسی به ما نزدیک می‌شود و ناگهان، بی‌آن‌که دلیل روشنی داشته باشیم، حس می‌کنیم باید مراقب باشیم. انگار آدم دیگری، از جای دیگری از زندگی‌مان، میان ما و او نشسته است. روان‌شناسی به این پدیده فرافکنی می‌گوید: احساس‌ها، انتظارها یا تصویرهایی که از گذشته در ذهن ماست، روی آدمی در زمان حال «تابانده» می‌شوند و ما او را نه آن‌طور که هست، بلکه آن‌طور که انتظار داریم می‌بینیم.

کیس کورنلیسن، روان‌درمانگر هلندی، در مقاله‌ای با عنوان «فهمیدن و برچیدن فرافکنی: بیگانه» نشان می‌دهد که این سازوکار در درمان چطور شناخته و قدم‌به‌قدم برچیده می‌شود. این نوشته شرح و خوانش آن مقاله است، نه ترجمه‌اش.

کیس این نوشته از مقاله‌ی منتشرشده‌ی کورنلیسن (۲۰۰۵) آمده است و ربطی به مراجعان من ندارد.

فرافکنی چیست؟

فرافکنی یکی از مکانیزم‌های دفاعی است. در فرافکنی، چیزی که در درون ماست، مثل ترس، خشم یا انتظار آسیب، بیرون از ما و در آدم دیگری دیده می‌شود. کورنلیسن در گفت‌وگو با بیمارش یادآوری می‌کند که همه تا حدی فرافکنی می‌کنند. مشکل وقتی جدی می‌شود که فرافکنی خودکار و ناآگاهانه باشد و آدم نتواند تصویر درونی را از واقعیت جدا کند.

در دسته‌بندی دفاع‌ها، فرافکنی جزو دفاع‌های واپس‌روانه است؛ دفاع‌هایی که معمولاً در کسانی پررنگ‌ترند که آسیب‌های شدید و زودهنگام را تجربه کرده‌اند. برای آشنایی با جایگاه این دفاع‌ها در سازمان شخصیت، نوشته‌ی سطوح سازمان شخصیت کرنبرگ و پیوند آن با D-ISTDP را ببینید.

زمینه‌ی مقاله: درمان در یک برنامه‌ی اقامتی

کورنلیسن برنامه‌ای طراحی کرده بود که در آن، بیمارانی با آسیب‌های بسیار شدید، که درمان سرپایی برایشان کافی نبود یا نیمه‌کاره مانده بود، حداکثر شش ماه در یک مرکز روان‌درمانی در هلند زندگی می‌کردند. هر گروه ۹ نفر بود. درمان ترکیبی بود از جلسه‌های فردی بر پایه‌ی روش دوانلو (حداکثر ۲۱ جلسه برای هر بیمار)، گروه‌درمانی و درمان‌های دیگر. جلسه‌های فردی ضبط می‌شدند و پس از هر جلسه، اعضای گروه تجربه‌هایشان را با هم در میان می‌گذاشتند.

بیمار این مقاله مردی میان‌سال بود که در کودکی آسیب جسمی و روانی بسیار شدیدی در خانواده دیده بود. او با افسردگی، فکرهای خودکشی، کابوس، علائم جسمی و الگویی تکراری آمده بود که در آن، بارها خودش را در موقعیت‌های آسیب‌زا قرار می‌داد. کورنلیسن این الگو را «اجبار به تکرار» و حاصل فرامن سخت‌گیر و تنبیه‌گر می‌داند.

«بیگانه»: خیالی برای زنده ماندن

عنوان مقاله از خیالی می‌آید که بیمار از نوجوانی با خودش داشت: این‌که او در واقع یک «بیگانه» از سیاره‌ای دیگر است که به زمین تبعید شده و روزی هم‌نوعانش برای بردنش می‌آیند. او هنوز در بزرگسالی کاملاً مطمئن نبود که این خیال واقعی نیست.

در طول درمان، این خیال روشن می‌شود: یک خیال نجات بود. خیالی که از میل طبیعی یک کودک به نجات یافتن از آسیبی که راه فراری از آن نداشت، زاده شده بود. کورنلیسن می‌نویسد همین که بیمار توانست این خیال را با درمانگر در میان بگذارد و آن را در بستر تجربه‌های زندگی‌اش بفهمد، نشانه‌ی قوی‌تر شدن «من» او بود.

فرافکنی چطور خودش را در درمان نشان می‌دهد؟

به گزارش مقاله، در هفته‌های اول بیمار مدام احساس می‌کرد کسی از پشت به او حمله می‌کند. بعضی از اعضای گروه و کارکنان را مادر یا خواهر خودش می‌دید و نسبت به آن‌ها بی‌اعتماد بود. یک بار ناگهان مادرش را در یک درمانگر زن «دید».

در جلسه‌ی سیزدهم، فرافکنی در خود رابطه‌ی درمانی ظاهر می‌شود. درمانگر از بیمار می‌پرسد چه چیزی میان آن دو درست پیش نمی‌رود و آیا او بیش از حد نزدیک شده است. بیمار پاسخ می‌دهد که می‌داند درمانگر پدرش نیست، اما وقتی او نزدیک می‌شود، تصویر پدر بالا می‌آید و انتظار دارد همان واکنش‌هایی را ببیند که از پدر دیده بود.

کورنلیسن این را دو جبهه‌ی هم‌زمان توصیف می‌کند: یکی تصویر درونی پراضطراب، و دیگری آن‌چه بیمار، به‌خاطر فرافکنی، انتظار دارد در دنیای بیرون با آن روبه‌رو شود.

برچیدن فرافکنی، قدم‌به‌قدم

از برش‌های جلسه‌ی سیزدهم و شانزدهم می‌شود چند قدم روشن بیرون کشید:

1. دیدن و نام بردن: اول درمانگر و بیمار با هم تشخیص می‌دهند که فرافکنی رخ داده است. درمانگر حتی روی واژه‌ها دقیق است: «فکر می‌کنم» یا «شاید» را کنار می‌گذارد تا بیمار به آن‌چه تجربه می‌کند متعهد شود.
2. شناختن ویژگی‌های چهره‌ی فرافکنی‌شده: این‌که «چه کسی» میان آن دو نشسته و بیمار چه انتظاری از او دارد.
3. جدا کردن تصویر از آدم واقعی: درمانگر یادآوری می‌کند که او خودش است، نه پدر. هم‌زمان از بیمار می‌خواهد به لحظه‌هایی هم توجه کند که فرافکنی نمی‌کرد.
4. دیدن هزینه‌ی فرافکنی: این قدم شاید مهم‌ترین قدم باشد. فرافکنی باعث می‌شود بیمار آدم واقعی روبه‌رویش را نبیند، از کمک او بهره نبرد و از او دور شود. به تعبیر درمانگر: «او را میان ما گذاشته‌ای.»
5. جدی گرفتن ترس، بدون پذیرفتن آن به‌عنوان واقعیت: درمانگر به بیمار نمی‌گوید ترسش «غیرواقعی» است. می‌گوید از نگاه اکنون واقع‌بینانه نیست، اما با توجه به گذشته کاملاً قابل فهم است و چون هنوز اثر دارد، باید جدی گرفته شود.
6. رسیدن به احساس: وقتی فرافکنی دیده می‌شود، جا برای احساس واقعی باز می‌شود. در همان جلسه بیمار می‌گوید: «الان غمگینم.»

جلسه‌ی شانزدهم: وقتی درمانگر دوباره خودش می‌شود

به گزارش کورنلیسن، در جلسه‌ی شانزدهم تغییری چشمگیر رخ داد. بیمار در آغاز مضطرب و غرق در دنیای فرافکنی‌اش بود، اما ناگهان شروع کرد به دیدن تفاوت واقعی میان پدر، که تصویرش در جلسه حاضر بود، و درمانگر. به چهره و دست‌های درمانگر نگاه کرد.

کورنلیسن این را دستاوردی بزرگ می‌داند: فرافکنی‌ای که ناخودآگاه بود، به یک پدیده‌ی انتقالی قابل‌شناسایی تبدیل شد؛ چیزی که می‌شود درباره‌اش حرف زد و با آن کار کرد. حالا نزدیکی، امنیت و یک رابطه‌ی معنادار در جلسه جا پیدا کرده بود.

بیمار در همین مسیر فهمید که در زمان حال همان موضعی را می‌گیرد که در کودکی می‌گرفت: کرخت شدن، ساکت شدن و «پرواز» به دنیای خیال. همان واکنش‌هایی که زمانی برای زنده ماندن لازم بودند، حالا جلوی نزدیکی را می‌گرفتند.

نتیجه‌ی درمان، با احتیاط

به گزارش مقاله و بر پایه‌ی گفته‌های خود بیمار در پایان درمان: افسردگی و فکرهای خودکشی‌اش برطرف شده بود، بهتر می‌خوابید و کابوس‌هایش کمتر شده بود، الگوی تکراری آسیب‌زا را کنار گذاشته بود و می‌توانست به دیگران نزدیک‌تر شود.

اما کورنلیسن صادقانه می‌نویسد که کار تمام نشده بود. خاطره‌ها هنوز با گسستگی (دیسوسیشن) درآمیخته بودند و به بیمار یک دوره‌ی دوم درمان پیشنهاد شد. منصفانه است بگوییم این مقاله گزارش یک مورد است، نه پژوهش کنترل‌شده، و نتیجه‌ها بر پایه‌ی گزارش خود بیمار در پایان درمان‌اند.

این مقاله برای ما چه پیامی دارد؟

• فرافکنی دشمن نیست، یک راه بقای قدیمی است. واکنشی است که زمانی معنا داشت و حالا جلوی رابطه‌ی امن را می‌گیرد.
• دیدنش اولین قدم است. وقتی آدم متوجه شود «چه کسی» میان او و دیگری نشسته، می‌تواند کاری کند.
• هزینه‌اش را باید دید. فرافکنی ما را از کمک و نزدیکی آدم‌های واقعی محروم می‌کند.
• ترس جدی گرفته می‌شود، نه انکار. درمان ترس را مسخره یا رد نمی‌کند؛ ریشه‌اش را پیدا می‌کند.
• با آسیب‌های شدید، صبر لازم است. این بیمار پیش از رسیدن به احساس‌ها، ماه‌ها روی جدا کردن تصویر از واقعیت کار کرد.

در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، کار با فرافکنی پیش از رفتن به سراغ احساس‌های عمیق می‌آید، چون تا وقتی درمانگر برای بیمار «چهره‌ی دیگری» است، نزدیکی امن ممکن نیست. برای آشنایی بیشتر با دفاع‌ها، نوشته‌ی دفاع روانی چیست و چرا مانع تغییر واقعی می‌شود؟ را بخوانید. و برای این‌که ببینید درمانگر چطور باید پاسخ ناخودآگاه بیمار به هر مداخله را بخواند، خوانش هر مداخله چه پاسخی می‌گیرد؟ (سعید، ۱۹۹۹) را ببینید.

این نوشته ادامه‌ی خوانش افسردگی و خودآزاری در جلسه‌ی اول (اسلوت، ۲۰۰۰) در مجموعه‌ی کتابخانه‌ی دوانلو است.

خوانش بعدی این مجموعه: سرکوب آنی چیست؟ وقتی احساس در کسری از ثانیه ناپدید می‌شود (تن هاو-د لابیه، ۲۰۰۵).

اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منبع

Cornelissen, K. L. M. (2005). Understanding and undoing projection: The alien. Ad Hoc Bulletin of Short-Term Dynamic Psychotherapy: Practice and Theory, 9(3), 23–50.

این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمه‌ی آن. حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است.