از وقتی بخش بزرگی از رواندرمانی به صفحهی نمایش آمده، یک پرسش تکرار میشود: «آنلاین هم همان اثر را دارد؟ آنطور که روبهرو مینشینیم، احساسها بالا میآیند؟» و پرسش دوم، پنهانتر: «اگر چشمهای درمانگر روی صفحه خسته یا بیحوصله به نظر برسد، یعنی چه؟»
در سال ۲۰۲۲، کاترین هیکی، جیمز شوبمل و آلن بیبر در «مجلهی بریتانیایی رواندرمانی» مقالهای منتشر کردند که همین دو پرسش را از دید ISTDP دوانلو بررسی میکند: «فناوری، انتقال و کووید-۱۹». این نوشته شرح و خوانش آن مقاله است، نه ترجمهاش. کیسهای مقاله مربوط به همان نویسندگاناند و ربطی به مراجعان من ندارند.

مقاله چه میگوید؟
مقاله سه بخش دارد: چطور یک درمان ویدیویی را درست راه بیندازیم، شواهد موجود دربارهی ایمنی و اثربخشیاش چیست، و ویدیو با انتقال چه میکند. نویسندگان صریح میگویند این مقاله مرور نظاممند یا فراتحلیل نیست؛ مرور کوتاهی است که به فکر و نوشتن آنها جهت داده است.
- آنچه از دست میرود. درمانگر دیگر کل بدن مراجع را نمیبیند. مثلاً دستها در قاب نیستند و یکی از نشانههای رایج تخلیهی اضطراب (تنش در عضلات مخطط، مثل دستها) از دید پنهان میماند.
- آنچه به دست میآید. وقتی تصویر خوب تنظیم شده باشد، صورت و گردن از نزدیک دیده میشوند و بسیاری از نشانههای غیرکلامی حتی روشنتر از قبل. نویسندگان میگویند با گذر زمان، هر دو طرف کمکم فراموش میکنند که تماسشان از راه دور است.
- تنظیم تصویر و صدا فنی نیست، بخشی از درمان است. نور جلوی صورت، دوربین همسطح چشم، پسزمینهی آرام، صدای تمیز و هدفون. توصیهی عملیشان این است که دوربین را طوری بگذاریم که وقتی به چشم خودمان روی صفحه نگاه میکنیم، حس کنیم به دوربین نگاه میکنیم. و اینکه این تنظیم را همراه مراجع انجام بدهیم، چون بهگفتهی خودشان این کار «احتمالاً درمانی» هم هست.
شواهد اثربخشی: چقدر محکم است؟
نویسندگان مرورشان را بدون پرده میگویند: کارآزمایی تصادفیشدهی کافی برای درمان پویشی ویدیویی در دوران همهگیری وجود نداشت. چند چیز را از دل مرورشان میتوان برداشت:
- بیشتر پژوهشهای پیش از همهگیری دربارهی «تلهسایکیاتری» بود که شامل دارو و آموزش هم میشود و همیشه با رواندرمانی ویدیویی یکی نیست.
- درمانهای اینترنتی که پژوهش شدهاند اغلب «خودیاری هدایتشده» بودند، نه جلسهی زندهی دونفره.
- یک کارآزمایی ایرانی (چاوشی و همکاران، ۲۰۱۷) ISTDP ویدیویی را با حضوری برای درد بدون توجیه پزشکی مقایسه کرد. حضوری بهتر بود و فایده تا ۱۲ ماه ماند. دلایل احتمالی را خود پژوهشگران گفتهاند: نگاه نکردن به دوربین، دیده نشدن کل بدن و قطعیهای اینترنت در حدود ۳۰٪ جلسهها. این پژوهش فقط دربارهی درد بدون توجیه پزشکی است و به همهی مراجعان قابل تعمیم نیست.
جمعبندی نویسندگان محتاط است: شواهد قطعی نیست، ولی با آنچه دیدهاند، درمان ویدیویی «قطعاً بهتر از بیدرمانی» است و گاهی در حفظ رابطهای پرشدت و پرهیجان کاملاً مؤثر.
اگر دوست دارید پیش از شروع ببینید درمان آنلاین برای شما جور است یا نه، در یک جلسهی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقهای با هم حرف میزنیم. جلسههای درمان آنلاین و ۶۰ دقیقهای هستند.
ویدیو و انتقال: وقتی صفحه هم صحنه است
بخش اصلی مقاله اینجاست. در ISTDP دوانلو، رابطه با درمانگر ابزار کار است: دفاعهای مراجع در برابر نزدیکی هیجانی در همین رابطه دیده میشوند، و احساسهای سرکوبشدهی مربوط به نزدیکترین رابطههای گذشته همینجا فعال میشوند. دوری از تماس چشمی یکی از سادهترین نمونههاست. پس طبیعی است که ویدیو بر این رابطه اثر بگذارد.
نویسندگان دو مثال بالینی با هویت پنهانشده میآورند. من فقط دو نکتهی آنها را نقل میکنم و جزئیات زندگی افراد را نه:
- «چشمهایت خسته به نظر میرسد.» مراجعی که از دلبستگی آسیبدیده آمده بود، چند ماه بعد از رفتن به ویدیو گفت درمانگر خسته یا بیحوصله به نظر میرسد. در واقعیت چنین نبود: نور سقفی روی ابرو سایه میانداخت و دوربینِ بالای صفحه باعث میشد نگاه درمانگر رو به پایین دیده شود. درمانگر هر دو کار را کرد: حس رهاشدگی مراجع را جدی گرفت و بهعنوان انتقال کاوید، و در همان حال توضیح داد که بخشی از آن برداشت از شرایط فنی بود. نکتهی ظریف: این کار با انکارِ ادراکهای مراجع در کودکی فرق داشت، چون ادراکش را رد نکرد؛ آن را معنادار دانست و درست کرد.
- درمانگر ناظرِ آموزشدیده. یک رواندرمانگر در آموزش گفت بعد از اینکه جلسههایش از حضوری به ویدیویی رفت، خودش هم مثل مراجعش جدا و «نشخواری» شده بود و تماس چشمی را کم کرده بود. بهبود تصویر و صدا و بررسی همین انتقال، کار را جلو برد.
پیام هر دو مثال یکی است: تنظیم تصویر و صدا و رسیدگی به حسهای مراجع نسبت به صفحه، از هم جدا نیستند.
دامها: وقتی «راحتی» پوشش مقاومت میشود
این بخش برای من جذابترین بخش مقاله بود. نویسندگان میگویند ممکن است مراجع یا درمانگر با دلیل «راحتی» به ویدیو پناه ببرند، در حالی که تلاش ناخودآگاهشان کم کردن شدت هیجانی است. این را شکلی از آنچه دوانلو «دفاعهای تاکتیکی» نامیده میدانند. چند نمونه:
- «خراب» شدن مدام دوربین یا میکروفن.
- درمانگری که برای یادگیری تنظیم تصویر و صدا و آموزش آن به مراجع کوتاهی میکند.
- بعد از پایان محدودیتها هم ماندن روی ویدیو، یا کم کردن تعداد جلسهها، یا نشستن صندلیها با زاویه برای دوری از نگاه مستقیم، که ممکن است نشانهی مقاومت یا مقاومت متقابل در برابر نزدیکی هیجانی باشد.
نکتهی مهم اینکه «ویدیو» بهخودیخود مقاومت نیست؛ استفادهی آن در خدمت دوری از احساس است که باید دیده شود.
تکنیک: ویدیو چقدر میتواند شدت را حفظ کند؟
نویسندگان میگویند شدت هیجانی در ویدیو «اندکی محدودتر» است ولی هنوز میتواند به حدی برسد که نیروهای ناخودآگاهِ اتحاد درمانی بسیج شوند. شاهد غیرمستقیمی که میآورند، کارگاههای آموزشی دوانلو است که شرکتکنندگانِ ناظر، از راه مانیتور مدار بسته، گاهی خودشان هم به ناخودآگاه خود میرسند. برای بسیج ناخودآگاه در درمان ویدیویی هم ترکیب را پیشنهاد میکنند: اگر ایمن و ممکن باشد، یک یا دو جلسهی حضوری؛ و اگر نه، بهکارگیری درست تکنیکهای دوانلو و فشار تا حد ظرفیت تحمل مراجع.
در عین حال توصیهشان این است که درمان ویدیویی بیشتر برای کسانی منطقی است که از قبل درمان را شروع کردهاند و تا حدی بسیج ناخودآگاه دیدهاند؛ هرچند تجربهی اولیه نشان میدهد با مراجع تازه هم میتواند مؤثر باشد، به شرط اینکه موضوع انتقال لحظهبهلحظه دیده شود.
نقد و محدودیتهای این مقاله
- مرور روایی است. نه مرور نظاممند و نه پژوهش تجربی. نویسندگان هم خودشان این را میگویند.
- شاهدِ اثربخشی برای ISTDP ویدیویی تقریباً همان یک کارآزمایی ایرانی است. و آن هم برای یک گروه خاص از بیماران و با نتیجهی بهتر برای حضوری.
- دو مثال بالینی شاهد علمی نیستند. گزارشهای تکیاند و از خود نویسندگان آمدهاند.
- نویسندگان از جامعهی دوانلو هستند. ذینفع بودنشان در پذیرش ویدیو معنادار است؛ مقاله میگوید اگر حضوری ممکن نیست، ویدیو بهتر از هیچ است، و این استدلال برای «هر کسی که حضوری ندارد» هم صادق است، ولی ثابت نمیکند ویدیو مساوی حضوری است.
- در زمان کووید نوشته شده. بافت ایمنی و بیپناهی آن دوره بر نتیجهگیریها اثر دارد.
برای مراجعان: این یافته چه معنایی دارد؟
- اگر درمان شما آنلاین است، نیازی نیست احساس کنید «درمان درجهدو» میگیرید. شواهد قطعی نیست، ولی تجربهی بالینی و مرور این نویسندگان آن را معتبر میداند.
- تصویر و صدا بخشی از کار هستند. اگر نور، دوربین یا صدا اذیتتان میکند، بگویید؛ این از کار درمان کم نمیکند، به آن اضافه میکند.
- اگر وسط درمان به چهرهی درمانگر نگاه کردید و حس کردید خسته، بیحوصله یا دور است، همین حس را بگویید. گاهی بازتاب نور است و گاهی چیزی بسیار قدیمیتر که ارزش دیدن دارد.
- اگر متوجه شدید مدام دوربین یا اینترنت «بهموقع خراب میشود»، این هم قابل گفتن است. گاهی راحتی دلیل نیست؛ پناه است.
- در موقعیت اضطراری و خطر برای جان خود یا دیگری، آنلاین جای خدمات حضوری را نمیگیرد. در این حالت با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
اگر هماکنون ذهنتان درگیر یک سؤال بیپاسخ بعد از رابطهای شکسته است، میتوانید نوشتهی قبلی این مجموعه دربارهی نشخوار فکری بعد از خیانت را هم بخوانید. برای دیدن شواهد گستردهتر دربارهی کارآمدی این رویکرد، فراتحلیل ۲۰۱۲ را ببینید.
این نوشته ادامهی مجموعهی کتابخانهی دوانلو است.
خوانش بعدی: برای نگاه کلی به روش، رواندرمانی پویشی کوتاهمدت فشرده در یک نگاه (۲۰۱۳) را ببینید.
منبع
Hickey, C., Schubmehl, J. Q., & Beeber, A. (2022). Technology, transference, and COVID-19 — with reference to Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy. British Journal of Psychotherapy, 38(1), 116–135. https://doi.org/10.1111/bjp.12693
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمهی آن. حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است. محتوای این صفحه جایگزین مشاورهی تخصصی نیست.