گاهی بدن چیزی را به یاد میآورد که ذهن سالهاست دربارهاش ساکت است. مرد جوانی که سالها با سوزش معده، نفخ و سختی بلع زندگی کرده، شاید هیچوقت فکر نکند این علائم ربطی به پدری دارند که سالها پیش از دنیا رفته است.
بخش سوم و پایانی مقالهی گوتویک و همکارانش (۱۹۹۸) دقیقاً به همینجا میرسد: به سوگی که هیچوقت سوگواری نشده بود. این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمهاش. کیس از مقالهی منتشرشده آمده و ربطی به مراجعان من ندارد.

تا اینجا چه دیدیم؟
در بخش اول با مردی ۲۴ ساله آشنا شدیم که از کودکی آگورافوبیا، پانیک، غش و مشکلات گوارشی داشت. مادرش وقتی او هشت ساله بود و پدرش وقتی دوازده ساله بود از دنیا رفته بودند. در بخش دوم دیدیم که او نمیتوانست خشم را از اضطراب جدا کند، تا اینکه در ماجرای تعمیرگاه رادیو، برای اولین بار خشم را به شکل نیرو حس کرد و روی میز کوبید.
درمانگر از ابتدا از روش تدریجی استفاده کرده بود: آهسته و قدمبهقدم، چون ظرفیت این مرد برای تحمل اضطراب پایین بود.
«این یکی سردردم نداد»
بعد از اولین گشایش، درمانگر سراغ مقایسه رفت: آن لحظهای که روی میز کوبیدید، با وقتی که مضطرب هستید چه فرقی داشت؟ جواب بیمار یکی از مهمترین جملههای این مقاله است: «این یکی سردردم نداد؛ چیزی بود که باید بیرون میآمد.»
یعنی خود بیمار تجربه کرد که آنچه سردرد و گردندرد میآورد، خشم نبود؛ اضطرابی بود که جای خشم را میگرفت. درمانگر همین را روشن کرد: وقتی خشم را پایین میفرستید، اضطراب به شکل تنش در عضلات درمیآید؛ گردن خشک میشود و سر درد میگیرد.
برای اولین بار کلمهی «خشم» هم برای او معنای تجربی پیدا کرد. تا آن روز فقط یک مفهوم ذهنی بود.
«آتشگولهای در شکم»
درمانگر خواست موقعیت دیگری را تعریف کند که در آن خشمگین شده بود. بیمار ماجرایی را گفت که در آن مردی دربارهی نامزدش شوخی بیادبانهای کرده بود. وقتی تعریف میکرد، مشتش را در کف دستش کوبید و گفت از همان اول عصبانی شد.
بعد چیزی گفت که نویسندگان آن را توصیف زیبایی از مسیر بدنی خشم میدانند: گرمایی داغ در شکم، مثل یک گلولهی آتش، که بالا میآمد. و گفت انگار همهی ماجراهای قبلی آنجا جمع شدهاند و منتظرند. بیمار هر بار که به اضطراب برمیگشت، درمانگر آن را نشان میداد.
اگر سالها با علائم بدنی، ترس یا غمی زندگی کردهاید که ریشهاش را نمیدانید، یا فقدانی دارید که هیچوقت فرصت سوگواریاش را پیدا نکردید، در یک جلسهی آشنایی رایگان ۱۵ دقیقهای با هم حرف میزنیم. جلسهها آنلاین و ۶۰ دقیقهای هستند.
«مرد فلج»: پیامی به بخش سالم ذهن
درمانگر بارها از تعبیری تند استفاده کرد: زندگیای که علائم آن را فلج کرده است. شاید از بیرون خشن به نظر برسد. اما نویسندگان توضیح میدهند که این جملهها خطاب به بخش سالم و همکار ذهن بیمار بود: دو راه دارید؛ میتوانید کاری کنید، یا فلجتر شوید. انتخاب با خود شماست.
به تعبیر مقاله، این کار مسئولیت را به جایی برمیگرداند که به آن تعلق دارد؛ به خود بیمار، که از کودکی به رابطههای وابسته عادت کرده بود. بیمار گفت: «میخواهم بایستم.»
موجی از غم: از کجا میآید؟
کمکم چشمهای بیمار خیس شد. درمانگر پرسید: این موج غم از کجا میآید؟ بیمار گفت: «از پدر و مادرم. از اینکه مردند.»
اینجا همان لحظهای است که دوانلو آن را گشایش جزئی مینامد. مقاومت آنقدر سست شده بود که غم سرکوبشده بالا آمد. به تعبیر نویسندگان، سوگ بیمارگونه (سوگی که سالها منجمد مانده) به سوگ حاد (سوگی که بالاخره حس میشود) تبدیل شد.
یک نکتهی ظریف: طبق پروتکل پژوهش، قرار بود این جلسه فقط تا گشایش جزئی پیش برود. برای همین وقتی خشم در رابطه با خود درمانگر بالا آمد، درمانگر عمداً به یک ماجرای بیرون از جلسه رفت تا روند به گشایش کامل نرسد. این یعنی سرعت درمان را برنامه و ظرفیت بیمار تعیین میکرد، نه شوق درمانگر.
بدنی که پدر را به یاد داشت
درمانگر قدمبهقدم ماههای آخر زندگی پدر را با بیمار مرور کرد. پدر سرطان مری داشت، در ماههای آخر نمیتوانست غذا بخورد و تقریباً حرف نمیزد. بیمار با هر خاطره موجی از گریه را تجربه کرد.
اینجا نکتهای پیدا شد که شاید تکاندهندهترین بخش مقاله باشد: بیمار از سوزش معده، نفخ و سختی بلع رنج میبرد؛ همان علائمی که پدرش در آخرین دورهی بیماری داشت. نویسندگان این را پیوند مستقیم سوگ سرکوبشده با علائم بدنی بیمار میدانند.
خداحافظیای که هیچوقت گفته نشد
بیمار آخرین بار دو ساعت پیش از مرگ پدرش او را دیده بود، اما نزدیک نرفته بود و دستش را نگرفته بود. گفت: «خیلی برایم سخت بود.» در مراسم خاکسپاری هم نخواست همکلاسیهایش غمش را ببینند و سالها به هیچکس نگفت که پدر ندارد. به تعبیر درمانگر، دوری از درد به سازوکاری تبدیل شده بود که زندگیاش را محدود کرده بود.
درمانگر پرسید: اگر به آن روز برگردید، به پدرتان چه میگفتید؟ بیمار با بغض گفت: «خداحافظ. سعی میکنم کاری کنم که به من افتخار کنی، حتی اگر نباشی.» بعد از چیزهایی گفت که هیچوقت با پدرش تجربه نکرده بود: ماهیگیری، بازی، حرف زدن.
درمانگر هم آرزوی این پسر را دید و هم بهای سنگینش را: او با وجود همهی علائمش دانشگاه را تمام کرده بود، اما بخش بزرگی از توانش هنوز زیر علائم «فلج» مانده بود.
این مقاله برای ما چه پیامی دارد؟
- سوگی که سوگواری نشده، از بین نمیرود. گاهی سالها بعد به شکل علائم بدنی، اضطراب یا ترس برمیگردد.
- اضطراب و خشم در بدن دو تجربهی متفاوت هستند. سردرد و گردندرد ممکن است نشانهی اضطرابی باشند که جای خشم را گرفته.
- دوری از درد، زندگی را کوچک میکند. آنچه روزی محافظ بود، بعدها میتواند زندان شود.
- آهسته جلو رفتن هم درمان است. برای کسی با ظرفیت پایین تحمل اضطراب، روش تدریجی راه امنتری است.
منصفانه است بگوییم که این مقاله گزارش یک مورد در یک پروتکل پژوهشی است، نه کارآزمایی کنترلشده. در رویکرد ISTDP & D-ISTDP، درمان به آدم کمک میکند احساسهایی را که سالها پایین فرستاده، با امنیت تجربه کند. اگر دربارهی سوگ و راههای درمانش بیشتر میخواهید بدانید، نوشتهی درمان سوگ را بخوانید.
اگر درمانگر هستید، مبانی همین روش تدریجی را در خوانش فرمت تدریجی دوانلو: هموار کردن جادهی شاهی (ویتمور، ۱۹۹۶) در distdp.co بخوانید.
این مطلب جای ارزیابی و درمان فردی را نمیگیرد. اگر در بحران هستید، با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ (خارج از ایران: اورژانس محلی) تماس بگیرید.
خوانش بعدی: اگر میپرسید شواهد پژوهشی این روش چیست، خوانش فراتحلیل عباس و همکاران (۲۰۱۲) را ببینید.
منبع
Gottwik, G., Orbes, I., Tressel, F., & Wagner, G. (1998). Application of Davanloo’s intensive short-term dynamic psychotherapy in the treatment of patients with agoraphobia, fainting attacks, anxiety, panic, somatization and functional disorders. Part III: Partial unlocking of the unconscious. International Journal of Intensive Short-Term Dynamic Psychotherapy, 12(2), 125–149. doi:10.1002/(SICI)1099-1182(199806)12:2<125::AID-SHO133>3.0.CO;2-N
این نوشته شرح و خوانش مقاله است، نه ترجمهی آن. نقلقولهای کوتاه به مضمون و برای آموزش آمده است و حق نشر متن اصلی متعلق به ناشر است. این مطلب جای تشخیص و درمان فردی را نمیگیرد.