عقده ادیپ مفهومی است که روانکاوی از آغاز قرن بیستم با آن شناخته شد. بیشتر مردم آن را با یک جمله می‌شناسند: «پسر عاشق مادر است و با پدر رقابت میکند». این جمله هم از نظریهی فروید ساده‌تر است و هم از آنچه روانکاوان پس از او گفته‌اند. در این مقاله می‌خوانید عقده ادیپ دقیقاً چیست، فروید چگونه آن را پرورد و پنج دیدگاه مهم، از فروید تا کوهوت، درباره‌ی آن چه می‌گویند.
- عقده ادیپ یعنی احساس‌های شدید عشق، رقابت و ترس کودک نسبت به والدینش.
- فروید آن را همگانی میدانست و پایانش را شکل‌گیری فرامن (وجدان) می‌خواند.
- کلاین آن را زودتر می‌داند، بریتون آن را «مثلث» می‌خواند، لاکان آن را ساختار نمادین و کوهوت آن را وابسته به پاسخ‌دهی والدین.
- هیچ‌کدام از این دیدگاهها کامل نیست؛ هرکدام زاویه‌ای از یک پرسش بزرگ‌ترند.
عقده ادیپ چیست؟
نام این مفهوم از تراژدی ادیپ شهریار اثر سوفوکل آمده است. ادیپ مردی است که بی‌آنکه بداند، پدرش را می‌کشد و با مادرش ازدواج میکند. فروید گفت این داستان بر ما اثر می‌گذارد، چون چیزی از تجربه‌ی همه‌ی ما را بیان میکند.
به باور فروید، کودک در سالهای نخست زندگی نسبت به والدینش احساس‌های نیرومندی دارد. او می‌خواهد والدینش را برای خود داشته باشد و هم‌زمان از رقیب شدن با یکی از آن‌ها می‌ترسد. سرنوشت این احساس‌ها بر شخصیت و وجدان آدم اثر می‌گذارد.
دو نکته برای جلوگیری از سوءبرداشت. نخست اینکه «میل» در اینجا میل کودکانه است، نه میل بزرگسالانه. دوم اینکه فروید این الگو را در همه‌ی کودکان می‌جست، نه فقط در بیماران.
عقده ادیپ از نگاه فروید؛ از نامه‌ی ۱۸۹۷ تا فرامن
فروید نخستین بار در نامهای به دوستش ویلهلم فلیس (۱۵ اکتبر ۱۸۹۷) از تجربه‌ی خودتحلیلی‌اش نوشت: عشق به مادر و رقابت با پدر، به‌عنوان تجربه‌ای که به گمان او همگانی است. در کتاب تعبیر رویا (۱۹۰۰) این ایده را به تراژدی ادیپ پیوند داد. مورد «هانس کوچک» (۱۹۰۹) نخستین شاهد بالینی او بود.
ادیپ مثبت و ادیپ منفی (۱۹۲۳)
در کتاب ایگو و اید فروید توضیح میدهد که عقده ادیپ ساده نیست. هر کودک دو شکل از آن را در خود دارد:
- ادیپ مثبت: عشق به والد جنس مخالف و رقابت با والد همجنس.
- ادیپ منفی: عشق به والد همجنس و رقابت با والد جنس مخالف.
شکل نهایی در هر کودک ترکیبی از این دو است. فروید این ترکیب را به دوجنسیتیِ سرشتی ربط می‌داد.
عقده ادیپ چگونه پایان می‌یابد؟ (۱۹۲۴)
در مقالهی انحلال عقدهی ادیپ پرسش این است که این عقده چگونه تمام می‌شود. پاسخ فروید برای پسر چهار گام دارد:
- کودک می‌خواهد والد را برای خود داشته باشد و رقیب را کنار بزند.
- او می‌ترسد. فروید این ترس را «اضطراب اختگی» نامید، یعنی ترس از تنبیه و از دست دادن.
- میل سرکوب می‌شود.
- فرامن شکل می‌گیرد؛ یعنی قانون و وجدان به درون کودک می‌آید.
به همین دلیل فروید فرامن را «وارث عقده ادیپ» می‌خواند. اگر می‌خواهید با ساختار روانی که فروید پیشنهاد کرد (نهاد، من و فرامن) بیشتر آشنا شوید، راهنمای جامع زیگموند فروید و نظریه روانکاوی را بخوانید.
مسیر دختر و نقدی که فروید شنید
فروید مسیر دختر را با پسر نامتقارن میدانست و فرامن او را «ضعیف‌تر» توصیف کرد. این بخش از نظریه بیشترین نقد را برانگیخت، به‌ویژه از سوی روانکاوان زن و منتقدان فمینیست. امروز آن را بیشتر شاهدی تاریخی بر محدودیت‌های نظریه می‌خوانیم تا یک قانون رشد.
عقده ادیپ از نگاه ملانی کلاین؛ ادیپ در سال اول
ملانی کلاین (۱۹۲۸؛ ۱۹۴۵) باور داشت ریشه‌ی عقده ادیپ در سال اول زندگی است، نه در سنین سه تا پنج. نوزاد هنوز زبان ندارد، اما در ذهنش از همان آغاز عشق و خشم نسبت به مراقبانش شکل می‌گیرد.
تفاوت اصلی با فروید این است که برای کلاین مسئله بیش از هر چیز عشق و نفرتِ هم‌زمان است:
- کودک والدین را دوست دارد و هم‌زمان به آن‌ها حسد و خشم دارد.
- او می‌ترسد خشمش آسیب بزند یا تلافی شود.
- از همین ترس، فرامنی سخت‌گیر شکل می‌گیرد.
کلاین فرامن را هم به همین دوره‌ی زودرس برمی‌گرداند. برای او عقده ادیپ فقط رقابت بر سر والد نیست؛ تلاش کودک برای تحمل احساس‌های متضاد است.
مثلث ادیپی و «موقعیت سوم» از نگاه رونالد بریتون
رونالد بریتون (۱۹۸۹) از سنت کلاینی ایده‌ای ساخت که در بالین بسیار به کار می‌آید. پرسش او این است: کودک چگونه تحمل میکند که والدینش با هم رابطه‌ای دارند که او بیرون آن است؟
در آغاز کودک فقط رابطه‌ی دونفره با مراقب را می‌شناسد. عقده ادیپ یعنی پذیرفتن اینکه رابطه‌ی دیگری هم هست و او در آن شریک نیست. اگر کودک این را تحمل کند، در ذهنش «موقعیت سوم» پدید می‌آید؛ جایی که از آن می‌شود به رابطه‌ها و به خود نگاه کرد.
بریتون برای مطالعهی بیشتر: The Missing Link: Parental Sexuality in the Oedipus Complex (چاپ مجدد در The Oedipus Complex Today).
عقده ادیپ از نگاه ژاک لاکان؛ «نام پدر»
برای ژاک لاکان (سمینار پنجم، ۱۹۵۷–۱۹۵۸) عقده ادیپ رویدادی خانوادگی نیست؛ یک ساختار نمادین است. پدر واقعی اهمیت اصلی ندارد. مهم «کارکرد پدری» است که لاکان آن را «نام پدر» می‌نامد.
این کارکرد پیوند نزدیک مادر و کودک را میگسلد و کودک را وارد زبان، قانون و میل میکند. به همین دلیل لزوماً به یک مرد وابسته نیست. لاکان آن را در سه زمان می‌خواند:
- کودک می‌خواهد «آنچه مادر می‌خواهد» باشد.
- قانون پدری این وضع را ممنوع میکند.
- کودک محدودیت را می‌پذیرد و در نظم نمادین جایی برای خود می‌یابد.
به باور لاکان، شکست در این گذر (طردِ نام پدر) با روان‌پریشی مرتبط است؛ بحثی که در سمینار سوم پرورانده شده.
ادیپ سالم و ادیپ ثانوی از نگاه هاینتس کوهوت
هاینتس کوهوت (۱۹۷۷) در کتاب بازسازی خود می‌گوید مرحله‌ی ادیپی می‌تواند سالم و سرشار از شادی باشد، به شرط آنکه والدین پاسخ‌دهنده باشند. کودکی که با عشق و غرور پذیرفته شود، دشمنی شدیدی نمی‌سازد.
اگر رقابت و دشمنیِ شدید پدید آید، کوهوت آن را بیشتر نتیجه‌ی شکست پاسخ‌دهیِ والدین می‌داند تا قانونی از رشد. این همان چیزی است که با عنوان «ادیپ ثانوی» شناخته می‌شود. یعنی هر دشمنی در دوران کودکی «ادیپی» نیست؛ گاهی پاسخ والدین بوده است.
نقد جنسیتی و چشم‌انداز ارتباطی: چودوروف و بنجامین
- نانسی چودوروف (۱۹۷۸): چون مراقب اصلی معمولاً مادر است، مسیر پسر و دختر در جداشدن و هویت‌یابی فرق میکند. پسر باید از مادر جدا شود تا هویت خود را بسازد، دختر نه به همان شکل. پس نمی‌توان یک مسیر واحد را برای همه فرض کرد.
- جسیکا بنجامین (۱۹۸۸): کودک نمی‌خواهد فقط یکی از والدین را «برنده» کند؛ او می‌خواهد با هر دو هم‌هویت شود و توسط هر دو به‌عنوان آدمی مستقل شناخته شود.
مقایسه‌ی دیدگاهها درباره‌ی عقده ادیپ در یک جدول
| صاحب‌نظر | پرسش مرکزی | عقده ادیپ یعنی… |
|---|---|---|
| فروید | میل ممنوع چگونه حل می‌شود؟ | رقابت، اضطراب اختگی، فرامن |
| کلاین | با عشق و نفرت هم‌زمان چه کنیم؟ | درامی زودرس در سال اول |
| بریتون | فکر کردن چگونه ممکن می‌شود؟ | تحملِ «سومی» و ساختن موقعیت سوم |
| لاکان | چگونه وارد زبان و قانون می‌شویم؟ | کارکرد پدری («نام پدر») |
| کوهوت | والدین چگونه پاسخ داده‌اند؟ | سالم یا ثانوی |
این دیدگاهها یکدیگر را کاملاً نقض نمی‌کنند. هرکدام زاویه‌ای از یک پرسش بزرگ‌ترند: کودک چگونه با دو نفرِ دیگر کنار می‌آید؟
عقده ادیپ در رواندرمانی پویشی و D-ISTDP
این بخش برداشت بالینی من است، نه ادعای یکی از منابع بالا و نه گفته‌ی دوانلو. در رواندرمانی پویشی معمولاً با «حل‌کردن عقده ادیپ» کار نمی‌کنیم. با احساس‌هایی کار می‌کنیم که امروز در رابطه‌ی درمانی دیده می‌شوند.
- احساس گناه و خشم نسبت به والدین را می‌توان در مثلث تعارض خواند: احساس، اضطراب، دفاع.
- رقابت و حسادتی که مراجع تجربه میکند را در انتقال، یعنی در رابطه با درمانگر، می‌توان دنبال کرد.
- خوانش کلاین و بریتون یادآوری میکند که زیر رقابت اغلب عشق و نفرتِ درهم‌تنیده است.
- خوانش کوهوت می‌گوید همه‌ی دشمنی‌ها «ادیپی» نیستند.
پرسش بالینیِ مفید این نیست که «آیا این ادیپی است؟». پرسش مفید این است که «والدین چگونه پاسخ داده‌اند و مراجع با آن پاسخ چه کرده است؟». برای آشنایی با چارچوب کلی این رویکرد، راهنمای جامع D-ISTDP را ببینید.
چهار باور نادرست درباره‌ی عقده ادیپ
- «یعنی میل جنسی کودک به والد.» فروید از میل کودکانه حرف می‌زد، نه میل بزرگسالانه.
- «فقط پسرها دارند.» فروید خودش از ادیپ منفی و مسیر دختر نوشت، هرچند توصیف او از مسیر دختر امروز نقد می‌شود.
- «فروید حرف آخر را زده است.» کلاین، بریتون، لاکان و کوهوت هرکدام بخشی از آن را بازنویسی کردهاند.
- «هر دشمنی با والدین، ادیپی است.» از نگاه کوهوت، دشمنی شدید اغلب نتیجه‌ی شکست در پاسخ‌دهیِ والدین است.
واژه‌نامه‌ی کوتاه
- فرامن: صدای درونی‌شده‌ی قانون و وجدان.
- اضطراب اختگی: در زبان فروید، ترس کودک از تنبیه و از دست دادن در پی میل ادیپی.
- سرکوب: کنار گذاشتن میل یا فکر از آگاهی.
- موقعیت سوم (بریتون): جایی در ذهن که از آن می‌توان به رابطه‌ها و به خود نگاه کرد.
- نام پدر (لاکان): کارکرد نمادینی که پیوند مادر و کودک را میگسلد.
- ادیپ ثانوی (کوهوت): دشمنی شدید که از شکست پاسخ‌دهیِ والدین برمی‌خیزد.
- انتقال: تکرار الگوهای رابطه‌ی قدیمی در رابطه‌ی درمانی.
پرسش‌های متداول درباره‌ی عقده ادیپ
عقده ادیپ را چه کسی مطرح کرد؟
زیگموند فروید. او نخستین بار در نامهای به فلیس در سال ۱۸۹۷ از آن نوشت و در تعبیر رویا (۱۹۰۰) آن را به تراژدی ادیپ شهریار پیوند داد.
عقده ادیپ در چه سنی رخ میدهد؟
فروید آن را مربوط به سالهای پیش از دبستان میدانست. ملانی کلاین باور داشت ریشههایش در سال اول زندگی است. دیدگاهها در این باره یکسان نیست.
فرق ادیپ مثبت و منفی چیست؟
در ادیپ مثبت کودک عاشق والد جنس مخالف و رقیب والد همجنس است. در ادیپ منفی برعکس است. فروید می‌گفت هر کودک ترکیبی از هر دو دارد.
عقده ادیپ چه ربطی به فرامن دارد؟
از نگاه فروید، فرامن «وارث عقده ادیپ» است. کودک میل ممنوع را کنار می‌گذارد و قانون والدین را درونی میکند. این قانون درونی‌شده همان وجدان است.
«نام پدر» لاکان یعنی چه؟
یعنی کارکردی نمادین که پیوند نزدیک مادر و کودک را میگسلد و کودک را وارد زبان و قانون میکند. این کارکرد لزوماً با پدر واقعی یکی نیست.
آیا عقده ادیپ بهطور علمی اثبات شده است؟
عقده ادیپ یک مفهوم نظری و بالینی است، نه یافتهای آزمایشگاهی با پاسخ بله یا نه. روانکاوان معاصر آن را به شکلهای بسیار متفاوتی بازنویسی کردهاند. برای مرور شواهد رواندرمانی پویشی به راهنمای D-ISTDP سر بزنید.
آیا عقده الکترا همان ادیپ دختر است؟
این اصطلاح در گفتار عمومی رایج است، اما فروید نظریهی خود را بر پایهی «ادیپ مثبت و منفی» بنا کرد. اگر به متن اصلی علاقهمندید، سراغ مقالهی انحلال عقدهی ادیپ (۱۹۲۴) بروید.
از کجا برای مطالعهی متنهای اصلی شروع کنم؟
ترتیب پیشنهادی در بخش بعد آمده است. کوتاهترین و مهمترین نقطهی شروع مقالهی فروید در ۱۹۲۴ است.
ترتیب پیشنهادی برای خواندن متنهای اصلی
- فروید، انحلال عقدهی ادیپ (۱۹۲۴): کوتاهترین و مهمترین.
- فروید، ایگو و اید (۱۹۲۳)، فصل سوم: ادیپ کامل.
- کلاین، دو مقالهی ۱۹۲۸ و ۱۹۴۵ (مقالهی ۱۹۴۵ در چاپ مجدد).
- بریتون (۱۹۸۹) برای کاربرد بالینی.
- کوهوت (۱۹۷۷)، سپس چودوروف و بنجامین برای نقد و بازنویسی.
- لاکان، سمینار پنجم: آخر، چون پیش‌نیازهای نظری بیشتری دارد.
برای یک مرور کلی و بی‌طرف از مفهوم، مدخل Oedipus complex در ویکی‌پدیا نیز نقطهی شروع مناسبی است.
اگر این مفاهیم به تجربه‌ی شخصی شما نزدیک است
می‌توانید یک جلسه‌ی آشنایی ۱۵ دقیقه‌ای با من داشته باشید. جلسه‌ها آنلاین برگزار می‌شوند.
درباره‌ی نویسنده: سعید امدادی، روان‌درمانگر D-ISTDP.
منابع: Freud, S. (1923). The Ego and the Id. · Freud, S. (1924). The dissolution of the Oedipus complex. · Klein, M. (1928). Early stages of the Oedipus conflict. · Klein, M. (1945). The Oedipus complex in the light of early anxieties. · Britton, R. (1989). The missing link: parental sexuality in the Oedipus complex. In The Oedipus Complex Today (pp. 83–102). Karnac. · Lacan, J. (1957–58). Le Séminaire, Livre V: Les formations de l’inconscient. · Kohut, H. (1977). The Restoration of the Self. International Universities Press. · Chodorow, N. (1978). The Reproduction of Mothering. University of California Press. · Benjamin, J. (1988). The Bonds of Love.
این مقاله آموزشی است و جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی نیست. اگر در بحران روانی هستید یا فکر آسیب به خود دارید، فوراً با اورژانس (۱۱۵) یا اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.
