سوگ حل‌نشده چیست و چه زمانی باید جدی گرفته شود؟

در کار بالینی‌ام بارها با مراجعانی روبه‌رو شده‌ام که با شکایت اصلیِ اضطراب، افسردگی، دردهای جسمانی، بی‌حسی عاطفی یا مشکلات رابطه مراجعه کرده‌اند؛ اما وقتی لایه‌های دفاعی کنار رفته، در عمق روانشان به یک فقدانِ پردازش‌نشده رسیده‌ایم. چیزی که سال‌ها با آن زندگی کرده‌اند اما هرگز واقعاً عزاداری‌اش نکرده‌اند.

سوگ حل‌نشده یعنی فرایند طبیعی سوگ به دلایلی متوقف شده، منحرف شده یا نیمه‌کاره مانده است. فرد کسی یا چیزی مهم را از دست داده، اما به‌جای اینکه غم، خشم، دلتنگی، احساس گناه و عشقش را به‌تدریج تجربه و یکپارچه کند، آن‌ها را سرکوب کرده است. از نگاه D-ISTDP، این هیجان‌های تجربه‌نشده ناپدید نمی‌شوند؛ فقط راهشان را عوض می‌کنند.

همین‌جاست که فقدان می‌تواند به علائم روانی و جسمانی تبدیل شود: فشار در سینه، بی‌خوابی، دل‌مردگی، خشم بی‌دلیل، قطع شدن ارتباط عاطفی، یا احساس مزمنی از «یک چیز در من تمام نشده است». سوگ حل‌نشده فقط مربوط به مرگ نیست؛ طلاق، مهاجرت، سقط، جدایی عاطفی، از دست دادن سلامتی، شغل یا حتی تصویر قبلی از خود نیز می‌تواند چنین فرایندی ایجاد کند.

در سنت دوانلو، سوگ یکی از محوری‌ترین ریشه‌های رنج روانی است. اگر با رویکرد دوانلو آشنایی ندارید، پیشنهاد می‌کنم ابتدا مقاله دکتر حبیب دوانلو: بنیانگذار D-ISTDP و پیشگام را بخوانید؛ چون فهم درمان سوگ در D-ISTDP بدون فهم نگاه دوانلو به هیجان، اضطراب و دفاع ممکن نیست.

تفاوت سوگ طبیعی و سوگ پیچیده چیست؟

خیلی از مراجعان از من می‌پرسند: «هنوز بعد از این همه مدت دلتنگم؛ یعنی مشکلی دارم؟» پاسخ کوتاه این است: نه لزوماً. سوگ طبیعی می‌تواند طولانی باشد. انسان‌ها به شیوه‌های متفاوت و در زمان‌های متفاوت عزاداری می‌کنند. آنچه مهم است، صرفِ مدت زمان نیست؛ بلکه کیفیت تجربه سوگ است.

در سوگ طبیعی، فرد به‌تدریج می‌تواند با واقعیت فقدان تماس پیدا کند، غم را احساس کند، خاطره فرد از دست‌رفته را حفظ کند و هم‌زمان آهسته‌آهسته به زندگی بازگردد. اما در سوگ پیچیده یا حل‌نشده، فرد یا در فقدان منجمد می‌شود، یا از آن فرار می‌کند، یا به شکلی ناخودآگاه هنوز با متوفی یا با فقدانِ تجربه‌شده در حال جنگ است.

چرا بعضی سوگ‌ها حل نمی‌شوند؟ نگاه D-ISTDP

از نگاه D-ISTDP، سوگ معمولاً به این دلیل قفل می‌شود که فرد فقط با «غم» روبه‌رو نیست. فقدان، مجموعه‌ای از هیجان‌های متعارض را فعال می‌کند: عشق، خشم، دلتنگی، احساس گناه، نیاز، رهاشدگی و درماندگی. هرچه رابطه عاطفی مهم‌تر بوده باشد، این درهم‌آمیختگی هیجانی شدیدتر است.

برای مثال، وقتی پدر، مادر، همسر یا رابطه‌ای بسیار مهم از دست می‌رود، فرد ممکن است در سطح آگاه بگوید: «فقط دلم برایش تنگ شده.» اما در سطح ناهشیار، هیجان‌های دیگری نیز حضور دارند: «چرا من را تنها گذاشتی؟» «چرا آن روز آن حرف را زدم؟» «اگر بیشتر مراقبش بودم شاید نمی‌مرد.» اینجاست که سوگ دیگر یک غم ساده نیست؛ به یک گره هیجانی تبدیل می‌شود.

در این نقطه، مکانیسم‌های دفاعی در D-ISTDP فعال می‌شوند. فرد ممکن است بی‌حس شود، فقدان را عقلانی‌سازی کند، متوفی را بیش از حد ایدئالیزه کند یا اصلاً خود را با کار، مراقبت از دیگران، مصرف مواد، یا مشغولیت‌های بیرونی از تماس با سوگ دور نگه دارد. اگر این دفاع‌ها دوام پیدا کنند، سوگ به حاشیه نمی‌رود؛ فقط به اعماق روان تبعید می‌شود.

وقتی این هیجان‌ها بالا می‌آیند، اضطراب در D-ISTDP فعال می‌شود و بعد از اضطراب، دفاع‌ها وارد عمل می‌شوند. به همین دلیل است که در درمان سوگ، فقط گفت‌وگو درباره خاطرات کافی نیست؛ فرد باید بتواند از دفاع عبور کند و به تجربه هیجان در D-ISTDP برسد؛ یعنی هیجان را نه فقط بفهمد، بلکه آن را در بدن و روانش احساس کند.

مثلث تعارض و مثلث اشخاص در درمان سوگ

یکی از قدرتمندترین ابزارهای مفهومی در D-ISTDP، مثلث تعارض است: هیجان واقعی، اضطراب، دفاع. در سوگ حل‌نشده، این مدل به‌وضوح دیده می‌شود.

اما در درمان سوگ، فقط مثلث تعارض کافی نیست. ما معمولاً به مثلث اشخاص در درمان D-ISTDP هم نگاه می‌کنیم: گذشته، حالِ بیرون از درمان، و رابطه با درمانگر. خیلی وقت‌ها، سوگ حل‌نشده فقط درباره متوفی نیست؛ بلکه الگوهای ناشی از آن، در رابطه فعلی فرد با همسر، فرزند، دوست یا حتی با خودِ درمانگر هم تکرار می‌شود.

برای مثال، کسی که در کودکی مادرش را از دست داده و سوگش هرگز پردازش نشده، ممکن است در روابط بزرگسالی از صمیمیت بترسد، بیش‌ازحد وابسته شود، یا در لحظات نزدیک شدن عاطفی ناگهان سرد و دور شود. در این معنا، سوگ حل‌نشده فقط «خاطره یک فقدان» نیست؛ ساختار رابطه‌ای فرد را هم شکل می‌دهد.

درمان سوگ با D-ISTDP: قدم‌به‌قدم

درمان سوگ حل‌نشده با D-ISTDP صرفاً شنیدن داستان فقدان نیست. این درمان یک فرایند فعال، ساختارمند و هیجان‌محور است. من در جلسات، فقط به محتوای روایت گوش نمی‌دهم؛ بلکه به بدن، اضطراب، دفاع‌ها، کیفیت رابطه و لحظه‌ای که هیجان نزدیک می‌شود نیز توجه می‌کنم.

سوگ و بدن: وقتی فقدان به علامت جسمی تبدیل می‌شود

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کار من با سوگ حل‌نشده، توجه به بدن است. بسیاری از مراجعان اصلاً با «غم» وارد درمان نمی‌شوند؛ با درد معده، فشار سینه، تپش قلب، خستگی مزمن، سردرد، بی‌خوابی یا حالت خفگی می‌آیند. آزمایش‌ها اغلب چیز مهمی نشان نمی‌دهد، اما رنج کاملاً واقعی است.

دوانلو نشان داد که وقتی هیجان سرکوب می‌شود، اضطراب از مسیر بدن تخلیه می‌شود. بعدها پژوهش‌های گروه Allan Abbass در Centre for Emotions and Health این مشاهده بالینی را در درمان اختلالات جسمانی و هیجانی دنبال کردند. در عمل، یعنی سوگی که احساس نشده، می‌تواند خودش را در بدن جا بدهد.

به همین دلیل است که در درمان سوگ، ما فقط به «فکرها» نگاه نمی‌کنیم؛ به سینه، گلو، شکم، اشک، تنش و مکث‌ها هم نگاه می‌کنیم. بدن، اغلب پیش از ذهن می‌گوید که سوگ هنوز تمام نشده است.

تجربه بالینی من: سوگی که بیست سال پنهان مانده بود

اجازه بدهید یک نمونه بالینی را ـ با تغییر کامل جزئیات برای حفظ محرمانگی ـ بازگو کنم. این نمونه برای من یادآور این حقیقت است که پشت بسیاری از افسردگی‌های مزمن، سوگی ایستاده که هرگز مجال عزاداری پیدا نکرده است.

شواهد پژوهشی: علم درباره درمان سوگ با ISTDP چه می‌گوید؟

اگرچه بسیاری از بینش‌های مربوط به سوگ حل‌نشده از مشاهده دقیق بالینی آمده‌اند، اما امروز بدنه پژوهشی ISTDP نیز رو به گسترش است. بخش مهمی از این مطالعات از مسیر درمان اضطراب، افسردگی، اختلالات جسمانی و مشکلات رابطه‌ای به سوگ پردازش‌نشده رسیده‌اند.

در ایران نیز کیفیت آموزش اهمیت بسیار زیادی دارد. من از بهار ۲۰۲۴ تحت سوپرویژن مسعود لئو عمادن هستم؛ درمانگری که سال‌ها آموزش مستقیم در سنت دوانلو داشته است. این زنجیره آموزش مستقیم، برای درمان موضوع حساسی مثل سوگ، اهمیت زیادی دارد.

چه کسانی بیشترین بهره را از درمان سوگ می‌برند؟

همه افرادی که فقدان را تجربه کرده‌اند، الزاماً به روان‌درمانی تخصصی نیاز ندارند. اما بعضی نشانه‌ها می‌گویند سوگ دیگر فقط یک روند طبیعی نیست و نیاز به مداخله دقیق‌تر دارد.

اگر احساس می‌کنید سال‌هاست چیزی در درون شما «تمام نشده»، اگر فقدانی را حمل می‌کنید که هنوز در بدن یا روانتان زنده است، یا اگر بعد از از دست دادن، خودتان دیگر شبیه گذشته نشده‌اید، درمان سوگ با D-ISTDP می‌تواند مسیر مناسبی باشد.

سوالات متداول درباره درمان سوگ با D-ISTDP